Waltmans & progressieve samenwerking

Op 4 mei overleed Henk Waltmans. Waltmans was jarenlang een van de meest invloedrijke leden van de Politieke Partij Radikalen (PPR). Hij gold als een exponent van samenwerking met de PvdA. Zijn politieke biografie zegt veel over de PPR en misschien ook wel over GroenLinks.

In 1968 behoorde Waltmans tot de oprichters van de PPR. Hij was katholiek opgevoed en lid van de KVP. Midden jaren ’60 verliet hij katholieke kerk. Uit onvrede over de voorkeur van de KVP voor samenwerking met de VVD boven de PvdA verliet Waltmans met een groep andere zo geheten Christel-Radikalen de katholieke parij. Hun hoofddoel: een progressieve meerderheid van sociaal-democraten, sociaal-liberalen en een eigen progressief-Christelijke partij. In 1970 wordt Waltmans lid van de Provinciale Staten van Limburg. Een linkse meerderheid is daar nog ver weg. De combinatie van Christelijke partijen haalt 40 zetels en PvdA, D66 en PPR halen 13 zetels. Als de PPR onder leiding van Bas de Gaay-Fortman zeven zetels in de Tweede Kamer haalt, wordt Waltmans Tweede Kamerlid. Waltmans is een bondgenoot van De Gaay-Fortman en voorstander van samenwerking in het kabinet-Den Uyl.

Waltmans voert het woord over Buitenlandse Zaken. Hij is een groot voorstander van Europese integratie en wordt lid van het dan nog indirect verkozen Europees Parlement. Anders dan de leden van de PPR is hij ook voorstander van de lidmaatschap van de NAVO. De relatie tussen Waltmans en de leden is conflictueus. De leden verkiezen de meer links-radicale Ria Beckers boven de meer bestuurlijke De Gaay-Fortman als partijleider. De leden wijzen samenwerking met het CDA af en sluiten daarmee toetreding tot een nieuw kabinet uit. De PPR houdt in 1977 nog maar drie van haar zeven zetels over. Nadat voormalig staatssecretaris Michel van Hulten de Kamer verlaat vanwege een verschil van inzicht over koers van de PPR met Beckers, keert Waltmans terug in de Kamer.

Binnen de PPR ontstaat een discussie over samenwerking. Een groep verkiest samenwerking met de links-socialistische PSP en communistische CPN. De anti-gouvernementele en Euroskeptische PSP en de pro-Russische CPN zijn voor Waltmans geen goede bondgenoten. Hij ziet hen als klein links. Hij prefereert samenwerking met groot links: de PvdA, D66 en de linkse stroming in het CDA. De PPR moet zich richten op een progressieve meerderheid met PvdA en D66 en moet haar deuren openen voor de ontevreden CDA-leden uit de groep ‘Niet bij brood alleen’. Meer dan een inhoudelijk conflict is dit een conflict tussen pragmatisme en idealisme, tussen gelijk hebben en gelijk krijgen en tussen verantwoordelijkheid nemen en getuigenispolitiek. Een groep PPR-leden die dit ook vindt, organiseert zich in de Godebald-groep: hiervan zijn veel bestuurders lid, zoals NOS-voorzitter Erik Jurgens, oud-staatssecretaris Van Hulten, staatsraad Jacques Aarden, burgemeester Jacques Tonnaer en kandidaat-Europees Parlementslid Ad Melkert. Waltmans sluit zich hier als lid van de Tweede Kamer niet bij aan. Formeel kiest de partijtop niet voor linkse samenwerking. Ze hopen dat PPR kan functioneren als brug tussen ‘klein links’ en ‘groot links’.

De leden verkiezen echter klein linkse samenwerking. Electoraal betaalt dat zich niet uit: de PPR haalt in 1982 twee zetels zodat Waltmans uit de Kamer valt. De leden van de Godebald groep verlaten een-voor-een de PPR: Jurgens en Melkert gaan naar de PvdA, Van Hulten naar D66. Waltmans wordt burgemeester van Landsmeer en senator. Na de oprichting van GroenLinks, waarin klein linkse samenwerking vorm krijgt, gaat Waltmans, net als Tonnaer als onafhankelijke burgemeester door. De PPR is volgens hem ‘ten grave gedragen’ en hij had zelf geen politieke bondgenoten meer over en stond dus ‘met lege handen bij de kist’.

Een wereld zonder D66 IX: Leiden, 26 januari 2013 (epiloog)

Dit is het negende en laatste deel in een serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

De erfenis van Hans van Mierlo bestaat uit honderden boeken. Het ordenen van zo’n collectie is eigenlijk werk voor een stagair, maar Alexander vindt het leuk om zo’n klusje zaterdagmiddag te doen. Het is dat of houthakken thuis. Bovendien had hij wel wat Hans van Mierlo, de columnist, presentator en journalist.

Tussen De Ontdekking van de Hemel van Mulisch en het scenario van Cicero Consultants van Hofland, vindt hij een exemplaar van Democraten ’66. Een politieke tragedie. Er zit een briefje in: “Beste Hans. Nog bedankt voor je exemplaar van De burger en de politiek. We zullen het er wel nooit uitkomen. Dat maakt de discussie misschien wel beter. Groet, Jan

Even is Pechtold stil: hoe had Nederland eruit gezien als iemand met het statuur van Van Mierlo een partij als die Terlouw beschreef, had geleid: zouden appartasjiks als Thom de Graaf dan nog steeds benoemd kunnen worden als burgermeester? Was de direct gekozen burgemeester ingevoerd of misschien zelfs de gekozen premier? Was het kiesstelsel veranderd en daarmee het partijenstelsel opgebroken? En wat had betekend voor het referendum? Hadden ze echt verschil kunnen maken? De constitutie van het land kunnen hervormen? De kloof tussen burger en politiek kunnen overbruggen?

De telefoon gaat: het is een van de jongens van opslag beneden. Of die kroonjuwelen misschien niet eens weg kunnen. “Ja, ach” zegt Pechtold, “doe ze maar in de ramsj. Die kroonjuwelen kan niemand eigenlijk wat interesseren.”

Een wereld zonder D66 VIII: Den Haag, 12 november 2012

Dit is het achtste deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

Nederland snakte naar een stabiel kabinet, na het minderheidskabinet van VVD en CDA dat rekende op de PVV. Ze hadden samen net genoeg zetels om een einde te maken aan zeven jaar lang stabiel bestuur onder premier-Cohen. Het nieuwe kabinet hield het maar twee jaar vol. Het VVD/PvdA-kabinet werd snel geformeerd.

Misschien iets té snel. Na de formatie ontstaat er onrust in de VVD over de inkomensafhankelijke ziektekostenpremie. De PvdA en VVD proberen het in achterkamertjes te regelen. De oppositiepartijen staan op hun achterste poten en roepen om het hardst dat er geen compromissen gesloten hadden moeten worden. Tweets, moties, Kamervragen. De hype voert weer de boventoon in de politiek. Altijd maar weer hetzelfde gezeur en hetzelfde geharrewar tussen regering en Tweede Kamer.

Ondertussen in … Leiden

Alexander Pechtold heeft geen tijd voor politiek. Als directeur veilingen van Sotheby’s Nederland richt hij zich op kunstvoorwerpen, oude boeken, schilderijen en sierraden. Eén van de grote stukken dit jaar hadden de ‘kroonjuwelen’ moeten zijn. Het zijn juwelen van Jackie Kennedy uit haar tijd bij Onasis. Drie keer zijn de stukken al op de veiling geweest, maar er wordt niet opgeboden. Het frustreert Pechtold. Het is zijn vak om als er een beetje vraag is naar een product de vraag op te kloppen tot dat mensen plotseling bezitter zijn van een globe of een schilderij. Na de veiling maakt hij graag een praatje met de nieuwe eigenaren. “Eigenlijk bent u een kunstliefhebber”  zegt hij dan graag. Met kroonjuwelen wil het maar niet lukken. Mensen lijken er gewoon niet in geïnteresseerd. Pechtold kijkt naar de stukken en zegt: “haal de kroonjuwelen maar uit de etalage. Ze zijn nog wel op voorraad leverbaar.” Zijn ogen gaan naar een kubistisch schilderij. “Vijf punten op de horizon.” “Kijk”, roept hij, “wat een topstuk! Daar zit handel in! “

Een wereld zonder D66 VII: Nijmegen, 28 mei 2005

Dit is het zevende deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

Ongemakkelijk loopt Thom de Graaf over de markt in Nijmegen. Hij praat met mensen over het aankomende referendum. Het partij-jasje knelt wel een beetje. Bovendien rood is niet echt zijn kleur. Veel te opvallend. Hij deelt wat flyers uit en natuurlijk rozen. Hij voelde zich comfortabeler toen hij een interview gaf aan wat meisjes van de lokale schoolkrant. “Maar ja” denkt hij: “Je moet er wat voor over hebben burgermeester worden.”

Hij is niet zo blij dat de Eerste Kamer recent het voorstel van minister Van Thijn om de kroonbenoeming uit de Grondwet te halen heeft goedgekeurd. Het is een kleine stap richting een door de raad benoemde burgermeester. Daarover lijken alle partijen het wel eens. Maar hoe de nieuwe gemeentewet erop dit punt uit zal zien. Dat duurt nog wel even. Een of twee jaar. “Dat geeft me genoeg tijd om als burgermeester benoemd te worden in een middelgrote plaats als Venlo.” denkt De Graaf. Terwijl hij een oudere vrouw een flyer over de Europese Grondwet geeft. “Het is belangrijk dat ik in de partij gezien wordt als iemand die het niet alleen maar doet om benoemd te worden, maar als iemand die het voor het partij belang doet. Daarom lig ik nu niet gewoon in mijn tuin.”

Ondertussen in … Den Haag

Het kabinet-Cohen was onder een bijzonder gesternte geboren. De PvdA van Wouter Bos was een zetel groter geworden dan het CDA van Jan Peter Balkenende, die er met zijn kabinet-Balkenende een zooitje van had gemaakt. Bos en Balkenende bleven fractieleider in de Tweede Kamer. Bestuurders als Cohen en Donner gingen het kabinet in. De oude Ed van Thijn weet zich benoemd te krijgen als Minister van Binnenlandse Zaken, zijn laatste klus. Als 68-jarige wil hij het goede voorbeeld geven door door te werken. Onder zijn druk kwam er, zij het eenmalig, een referendum over de Europese Grondwet en werd de kroonbenoeming uit de Grondwet gehaald.

Een wereld zonder D66 VI: Hilversum, 6 mei 2002

Dit is het zesde deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

De moord op Pim Fortuyn was één van de meest schokkende gebeurtenissen in de Nederlandse politiek. Want de agenda van Fortuyn was meer dan alleen migratie en integratie. Fortuyn wilde dolgraag zelf verkozen worden als premier van Nederland. Ook burgemeesters en stadhouders (een term die Fortuyn liever zag dan Commissaris van de Koningin) moesten er ook aan geloven. Fortuyn wist juist door zijn indringende persoonlijkheid mensen van alle lagen en standen voor de politiek te interesseren. De hoop is van velen dat de Nederlandse politiek daarvan leert. Een directere band tussen kiezer en gekozene om de kloof te overbruggen.

Ondertussen in … Nijmegen

Thom ijsbeert door zijn huis. D66 heeft eigenlijk alleen maar tegenstand gevonden voor haar ideeën voor besturen op basis van kwaliteit. De paarse partijen willen hun machtspositie niet opgeven. PvdA en VVD hebben in de laatste acht jaar veel burgemeesters benoemd.

Met veel van de ideeën van Fortuyn had Thom weinig. Maar hij zag wel wat in het idee van een zakenkabinet met partijloze ministers. Via via had Thom gehoord dat Fortuyn het lastig vond om vrouwen te vinden. Hij belde Fortuyn. Hij mocht langskomen. Hij nam bindmappen vol CV’s mee: E. Borst, ziekenhuisdirecteur was geschikt voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport en L.W.S.A.L.B. van der Laan, ambtenaar in Brussel was een mogelijke staatssecretaris voor Europese Zaken. Fortuyn had geen oog voor de binders full of women en destemeer voor de ambitieuze headhunter. De Graaf voelde zich erg opgelaten en ging niet op in de avances van Fortuyn.

De volgende dag had Fortuyn in een interview gezegd: “met die krullenjongens van D66 heb ik niet zoveel.” Al voor de dood van Fortuyn stierf de hoop van Thom op een politieke verandering.

Een wereld zonder D66 V: Den Haag, 29 juli 1994

Dit is het vijfde deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

Het was ook een onmogelijke missie. Wim Kok moet terug naar de Koningin met zijn formatieopdracht: het CDA heeft ongelofelijk verloren (van 53 zetels naar 34). De PvdA verloor acht zetels maar is toch de grootste partij. De VVD is met 12 zetels winst de grote winnaar. Samen hebben CDA en VVD geen meerderheid. De PvdA kan de samenwerking met het CDA doorzetten. Maar die partij ligt in de touwen. Of kiest Kok voor samenwerking met de VVD? Inhoudelijk ziet met name partijvoorzitter Rottenberg er wel wat in. Maar tussen de pragmatische Kok en de intellectueel Bolkestein bottert het niet. Bovendien maakt Kok zich zorgen over GroenLinks. Ze hebben onder leiding van Rosenmöller 13 zetels gehaald in de Tweede Kamer.

Hare Majesteit heeft een list: als Kok nou gewoon een proeve van een regeerakkoord schrijft en kijkt welke partijen aanhaken? Op de weg terug pakt hij een recente lezing van de NRC-hoofdredacteur Hans van Mierlo erbij De burger en de politiek. Misschien dat de ideeën van de man die voor zowel de VARA als het NRC werkte de basis legt voor een kabinet van PvdA en VVD?

Ondertussen in … Nijmegen

Een procureur-generaal, een organisatie-adviseur en een ziekenhuis-directeur. Het was een ongelijksoortig gezelschap die avond in de bovenzaal van Café Daen. In totaal waren er 66 professionals, bestuurders en managers. Ze waren allemaal klaar voor een nieuwe klus, bijvoorkeur als burgermeester of Commissaris van de Koningin. Ze waren alleen allemaal partijloos.

Thom de Graaf hield zijn presentatie voor een geconcentreerde zaal. Het was tijd voor een nieuwe manier van besturen. Niet langer moest de partijkaart tellen maar de kwaliteiten van bestuurders. Dat was het idee achter Dynamics 66. Een bemiddelingsbureau om bestuurlijke posten te vullen met mensen mét bestuurlijke ervaring maar zónder partijlidmaatschap. Dat paste in een nieuwe tijd. Een nieuwe tijd van paarse politiek. Het zou beginnen met burgermeestersposten, maar D66 wou ook dijkgraven leveren én commissarissen, maar op termijn ook staatssecretarissen of zelfs ministers.

D66 moest als een partij worden maar dan zonder programma, zonder leden of zonder kiezers. Een partij die zich richt op besturen. “Een baantjesmachine.” fluistert één van de mensen in de zaal.

Een wereld zonder D66 IV: Buitenveldert, 12 september 1985

Dit is het vierde deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

Acht jaar hebben CDA en VVD al samen geregeerd. De tussentijdse wissel in het CDA in 1981, waarbij Van Agt EG-ambassadeur in Tokyo werd en Lubbers premier heeft geen wissel getrokken op de samenwerking. Twee verkiezingen achter elkaar was de PvdA de grootste partij van Nederland. Maar samen hadden CDA en VVD een meerderheid. Het tweede kabinet Den Uyl kwam er niet. Joop den Uyl is er klaar mee. Hij heeft eindelijk een nieuwe leider gevonden. Iemand die de PvdA wel het Torentje in kan leiden. De Wim Kok heeft laten zien hij compromissen kan sluiten met werkgevers en rechtse partijen als FNV-leider. Hij wordt nummer #2 op de lijst en na de verkiezingen kan hij beginnen.

Ondertussen in …. Rotterdam

Na correspondent geweest te zijn in Parijs en daarna adjunct-hoofdredacteur van het NRC Handelsblad is Hans voor de televisie gaan werken. Hij was gevraagd door zowel de AVRO als de VARA om interviewer te worden. Hij koos voor de VARA, want alhoewel hij niet uit een rood nest kwam, deelde hij veel van de idealen van de sociaal-democratische omroep. Vier jaar lang presenteerde hij Het Capitool en De Achterkant van het Gelijk. Hij sprak ze allemaal: Lubbers, Van Agt, Den Uyl, Kok. Zijn charmante optreden lokte gasten altijd uit om meer van zichzelf te laten zien. Zijn weloverwogen vragen zorgden ervoor dat het altijd écht ergens over ging. Maar dat gaat anders worden, nu Hans terugkeert naar de NRC. De krant staat er financieel niet goed voor. Het lezersaantal daalt al sinds 1981 scherp. Hij moet wel terugkeren. De NRC is toch zijn project. Zijn grote liefde. Op de eerste vergadering van de redactie houdt hij een bevlogen speech, uit het hoofd, over de reden van het bestaan. De bestaansgrond van een onafhankelijke, kritische krant met een sociaal-liberale oriëntatie. Precies wat de medewerkers nodig hadden om met geestdrift de weg om hoog te beginnen van het dagblad.

Een wereld zonder D66 III: Den Haag, 11 mei 1973

Dit is het derde deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

Het kabinet-Den Uyl wordt geïnstalleerd. Een combinatie van twee progressieve partijen, de PvdA en de Politieke Partij Radikalen, een progressieve afsplitsing van de KVP, en twee confessionele partijen, KVP en ARP. De sociaal-democraten en radikalen hebben samen 53 zetels, en daarmee een meerderheid in het kabinet-Den Uyl. Ze willen die positie gebruiken om een progressieve agenda uit te rollen over Nederland: eerlijk delen in een schoon land. Maar bovendien meer democratie proberen. De confessionele ministers zijn op persoonlijke titel benoemd zonder toestemming van hun fracties.

Ondertussen in … Twello

Kinderboekenschrijver Jan Terlouw kijkt tijdens zijn ontbijt (toast en thee) naar de foto in de krant van het nieuw kabinet. Van Agt als minister van Justitie in het kabinet van premier Den Uyl. “Dat gaat nooit wat worden”, denkt hij, “misschien dat ze er politiek wel uit komen maar die karakters zijn onverenigbaar: de non-chalante houding van zo’n katholiek die politiek niet serieus neemt en dan zo’n ex-gereformeerde voor wie het hemels paradijs omgeruild is voor een Aardse utopie.” Terlouw pakt zijn glas thee op en loopt naar zijn werkkamer. In zijn hoofd loopt het verhaal al: een nieuwe partij waarin een katholieke bon-vivant en een de zoon van een dominee strijden om de macht. Niet omdat ze het oneens zijn over de koers van de nieuwe partij, maar omdat hun karakters onverenigbaar zijn. Hun strijd brengt de partij aan de afgrond. Als hij gaat zitten achter zijn typmachine, typt hij de titel van zijn nieuwe roman: Democraten ’66. Een politieke tragedie.

Een wereld zonder D66 II: Den Haag, 15 februari 1967

Dit is het tweede deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht. Hier het vorige deel.

De verkiezingen van 1967 vormen in Den Haag een aardschok. De grote partijen PvdA en KVP verliezen drie en vier zetels. De PSP krijgt vijf zetels en de Boerenpartij acht. De roep om democratische vernieuwing wordt steeds groter. Binnen de PvdA roert Nieuw Links zich, Arie van der Zwan voorop. Binnen de KVP staat een groep Christen-Radicalen op. Ze willen nieuwe politiek: anders, democratischer. Niet langer de overlegstructuren aan de top maar inspraak aan de basis: voor jongeren, voor werknemers, voor huurders. Maar ze blijven, tot nu toe, allemaal binnen de lijnen van de partijpolitiek.

Ondertussen in …. Amsterdam

Om vier uur is Hans eindelijk zijn bed uitgekomen. De verkiezingsnacht was voor hem een flinke domper. Hij heeft te veel gedronken om het leed te verzachten: KVP en PvdA weer de grootste. De protestpartijen aan de randen komen op met gevaarlijke ideeën.

Hij loopt een rondje langs de Amsterdamse grachten, mijmerend over de verwarring bij de kiezers en de ondoorzichtigheid van de politiek.  Als hij bij het Spui op het verkeer wacht, blijven zijn gedachten steken bij de tanende invloed van de kiezers. Hij slaat de revers van zijn jas omhoog. Hij denkt na over de ontoereikendheid van de oude politieke spelregels, over onbewegelijkheid en de verstarring van het partijenstelsel, over altijd maar weer hetzelfde gezeur en hetzelfde geharrewar tussen regering en Tweede Kamer. Hij wilde er zo graag wat aan doen. Maar hij weet niet meer hoe.

Met deze Nederlandse partijen komt er in elk geval nooit verandering. Zeker niet nu er weer een kabinet gestruikeld is. Maar in Frankrijk dáár gebeuren interessante dingen. Als hij het Leidsche Plein zijn favoriete café inloopt weet hij het zeker. Hij moet uit het bedompte, verkrampte, conservatieve Nederland. Naar Parijs!

Een wereld zonder D66 I: Amsterdam, 8 mei 1966 (proloog)

Dit is het eerste deel in een negendelige serie over hoe Nederland zich had ontwikkeld als D66 niet was opgericht.

Zondagochtend elf uur. In de woonkamer van het dissidente Amsterdamse VVD-raadslid Gruijters wacht een groep jonge intellectuelen op Hans van Mierlo. Ze maken zich zorgen over de toekomst en over de politieke situatie in Nederland. Hans is tijdens de discussies dé gangmaker. Om twee uur ‘s middags belt hij; hij heeft zich verslapen. Het was gisteravond een late avond geworden met goed eten, goede wijn en veel sigaretten.

De discussie gaat zonder Van Mierlo door. Arie van der Zwan, een jonge econoom, voert  de boventoon. Hij kent wat mensen in de PvdA die bezig zijn met Nieuw Links, een vernieuwingsbeweging. “Daar zit de toekomst, juist in de combinatie van linkse economische plannen, ideeën over democratische vernieuwing en een bestaande partijorganisatie”. Gruijters ziet daar niets in: “We moeten juist buiten de bestaande partijen omgaan”. De discussie wordt fel. Gruijters en Van der Zwan staan recht tegenover elkaar. Niemand van de aanwezigen weet de verschillen te overbruggen. De groep gaat om vijf uur uit elkaar. Ze komen er niet uit.