Is belastingdecentralisatie rechtvaardig?

D66 boekte aan het eind van het jaar een belangrijke overwinning: ze ruilde haar steun voor het belastingplan uit voor een decentralisatie van belastingen.

Ik wil hier beoordelen of het idee van belastingdecentralisatie rechtvaardig is, aan de hand van drie belangrijke waarden: democratie, sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Ik kijk hier naar het principe van het decentraliseren van belastingen en niet per se naar de precieze uitvoering die nu in Nederland overwogen wordt.

Democratie

Nu er zoveel taken zijn gedecentraliseerd naar gemeenten, zoals met de participatiewet, is het vanuit democratisch perspectief logisch om ook belastingen te decentraliseren. Gemeenten moeten de mogelijkheid krijgen om zelf te bepalen hoeveel belasting ze nodig hebben om deze nieuwe taken uit te voeren. Burgers kunnen dan zelf een niveau van belasting kiezen in ruil voor een bepaalde inhoudelijke invulling van haar taken.

Decentrale belastingen zijn vanuit democratisch perspectief rechtvaardig omdat mensen zelf kunnen kiezen hoeveel belasting ze gaan betalen: door te stemmen bij verkiezingen op partijen die meer of minder belasting willen heffen, maar ze kunnen ook stemmen met hun voeten door te gaan wonen in een gemeente met een bepaald belastingniveau. Vanuit een procedureel opzicht is dit rechtvaardig omdat mensen zo echt een keuze kunnen maken voor de lasten, die ze willen betalen en de diensten die daar tegenover staan.

Sociale Rechtvaardigheid

Keuze is echter niet het enige criterium. Een doelgerichte theorie van belastingen zegt dat een belasting niet rechtvaardig is om dat we de procedure rechtvaardig vinden of omdat mensen gekozen hebben voor een bepaald belastingniveau, maar omdat we dichter komen bij een bepaald doel, zoals een eerlijke verdeling van inkomen.

Zoals bovenal gezien, geef je burgers door belastingdecentralisatie de mogelijkheid om te stemmen over het beleid dat ze willen en over het prijskaartje dat daaraan hangt, niet alleen met een potlood bij gemeenteraadsverkiezingen maar ook met hun voeten. Rijke burgers zullen verhuizen naar gemeenten met lage belastingen of in elk geval naar gemeenten waar de belastingen worden besteed aan diensten waar ze gebruik van maken. Arme burgers zullen zwaarder belast moeten worden omdat ze in gemeenten wonen waar mensen relatief veel gebruik maken van publieke voorzieningen, zeker de sociale voorzieningen (jeudgzorg, thuiszorg, sociale zekerheid) die nu gedecentraliseerd zijn. Ze zullen niet weg verhuizen omdat ze in gemeenten zullen willen wonen met relatief goede voorzieningen, dan wel omdat ze daar al gebruikvan  maken ofwel omdat ze verwachten daar gebruik van te zullen maken.

Om dit plan te financieren zal het er op het gemeentefonds gekort worden. De logica van het gemeentefonds is juist omgekeerd: gemeenten met veel arme burgers hebben recht op meer geld van de centrale overheid. De logica hierachter is evident: gemeenten die meer arme burgers hebben, hebben meer lasten in vorm van uitkeringen.

Het is vanuit het perspectief van sociale rechtvaardigheid absurd om gemeenten die juist relatief veel rijke burgers hebben, de mogelijkheid te geven om hun belastingen te verlagen, en gemeenten met relatief veel arme burgers te korten.

Duurzaamheid

Maar is het niet voorstelbaar dat we door het decentraliseren van belastingen andere doelen kunnen bereiken, zoals milieudoelstellingen? Laten we eens naar een simpel voorbeeld kijken. Gemeenten halen het afval op. Waarom zouden we hen niet meer ruimte geven om burgers en bedrijven die veel afval maken meer belasting te laten betalen en hen die weinig afval produceren minder belasting te laten betalen. Zo stimuleren we consumenten en producenten om minder afval te maken. De nationale overheid kan lastig belasting op afval heffen om dat zij het niet ophalen. Op groene gronden zou je een lokaal belastinggebied kunnen verdedigen.

Er zijn hier wel een paar kanttekeningen te maken: bedrijven zijn mobiel genoeg om te reageren op nationale belastingverhogingen, dus zij zullen ook reageren op lokale groene belastingverschuivingen. Gemeenten met lage afvallasten zullen vervuilende bedrijven aantrekken. Een groene lokale belasting kan best resulteren in een herverdeling van afval en niet de vermindering ervan.

De verschillen in lasten kunnen ook belastingconcurrentie in de hand werken. Nederland schafte de vliegtax af omdat mensen vanuit aangrenzende landen gingen vliegen. Dat maakt het voor gemeenten überhaupt weinig aantrekkelijk om mobiele activiteiten, zoals bedrijven te belasten

Hogere afvallasten werken dus met name waar het consumenten betreft. Die zijn minder mobiel dan bedrijven; ze zijn niet per se immobiel: als we de redenering boven volgen zijn het met name arme burgers meer belasting zullen moeten gaan betalen, omdat rijke gemeenten geen extra milieubelastingen hoeven te heffen.

Groen, Links of Democratisch

Vanuit democratisch oogpunt is er wel wat te zeggen voor het decentraliseren van belastingen. Mensen kunnen dan beter kiezen voor een koppeling tussen een bepaald dienstenpakket en bijbehorend belastingtarief. Die keuzes zullen niet goed uit werken voor diegenen die hechten aan een bepaalde inkomensverdeling, Voor mensen die groene doelen willen nastreven, lijkt het decentraliseren van belastingen passender maar niet zonder problemen.

Leave a Reply