Ayn Rant

Nadat mijn o zo geliefde computer al mijn audio books van Philip K. Dick had gewist moest ik dus een andere bron aanboren van fictie. Per toeval kwam ik op Ayn Rand‘s werk en een open source site dat allerlei audio boeken gratis ter beschikking stelt. Mijn oog viel op Anthem, Rand’s kortste boek.

Anthem is het verhaal over een Randian hero in een repressieve, collectivistische wereld. Alle verhalen van Rand gaan over een Randian hero in een collectivistisch dystopia. Een Randian hero is een Individu, iemand die richting wil en kan geven aan zijn eigen leven, meester wil en kan zijn van zijn eigen lot, maar leeft in een samenleving van volgzame schapen. Prometheus, de hoofdpersoon van Anthem leeft in een collectivistische samenleving. Alle vormen van individualisme zijn uitgebannen. Zelfs het woord "ik" wordt niet meer gebruikt.  Prometheus, een intelligente, sterke, wilskrachtige man, moet in het collectivistische dystopia straten schoon maken. Als hij niet schoon maakt is hij altijd onder zijn kameraden. Nooit is hij alleen. Het hele leven wordt gereguleerd van dag tot dag. Ook wetenschappelijke vooruitgang is aan strikte banden gelegd. Promotheus ondekt een grot waarin hij alleen kan zijn. Daar vindt hij meteen electriticiteit uit -iets wat in het collectivistische dystopia is uitgebannen-. Als hij dat wil schenken aan zijn kameraden wordt hij vervolgd en uitgespuugd. Hij vlucht het bos en vindt een oud huis van voor de collectivistische revolutie. Daar vindt hij technologieen en boeken die hij nooit eerder heeft gezien. Hij ontdekt het woord "ik" en viert zijn nieuw gevonden vrijheid.

Een hevig ideologisch boek dus, Rand was een extreme individualist, in de lijn van Nietzsche en Stirner. Ze noemde haar eigen filosofie, die veel weg heeft van libertarianisme, objectivisme. Maar we kunnen haar min-of-meer als extreem rechts-liberaal indelen.

Ik wil hier kort even wat zeggen over de thesis die ze in het boek maakt en de literaire middelen die ze daarvoor gebruikt.

THESIS Rand koppelt de begrippen collectivismealtruisme-stilstand en de begrippen individualismeegoismevooruitgang. Met collectivisme bedoel ik hier dat de samenleving boven het individu staat, met individualisme dat de samenleving in dienst staat van het individu. Met altruisme bedoel ik hier dat mensen op zo’n manier handelen dat ze het welzijn van anderen vergroten, egoisme is de pre-occupatie met het iegen geluk. Stilstand en vooruitgang hebben met name te maken met wetenschappelijke innovatie. Rand’s afschuw voor collectivisme voedt haar afschuw voor de hele eerste trits.

Het lijkt logisch dat deze tritsen samenhangen: een samenleving waarin het collectief centraal staat is een samenleving waarin in iedereen zijn eigen geluk kan na streven en geen rekening hoeft te houden met publieke goederen. In zo’n samenleving is er volop dynamiek en dus volop vooruitgang. In een collectivistische samenleving staat "wij" centraal en kan dus niemand gaan voor zijn eigen geluk. In een samenleving zonder individualisme komt wetenschappelijke vooruitgang snel tot stilstand.

De relatie tussen deze twee tritsen is echter helemaal niet noodzakelijk. Karl Popper maakt daar een punt van in zijn boek Open Society and Its Enemies. Rand’s schema is namelijk precies hetzelfde als dat van Plato. Ook hij koppelde collectivisme-altruisme-stilstand. Maar hij waardeerde deze begrippen, met name de laatste. Empirisch en conceptueel gezien is er echter geen noodzakelijk relatie tussen deze begrippen. In Sovjet Rusland was er -op sommige gebieden, denk aan ruimtevaart– grote technologische vooruitgang, Terwijl het een collectivistische samenleving was.

Er zijn ook allerlei humanistische en links-liberale stromingen te bedenken die juist vanuit hun waardering voor het individu streven naar altruisme. De traditionele ideeen over links en rechts die veel mensen hebben doorsnijden deze tritsen ook: links kiest voor de rechten van het individu, maar ook juist voor eerlijk delen. Daar achter liggen theorieen over vrijheid voor iedereen. Bij rechts kiezen bv. Amerikaanse Republikeinen voor een samenleving waar kerk en markt de boventoon voeren. De moraal moet heersten op het gebied van het persoonlijke leven en maar niet op de vrije markt, Voor de stabiliteit van de staat mogen burgerrechten ingeperkt worden.

Als een individu zich los wil schudden van een collectivistische nachtmerrie hoeft hij niet noodzakelijkerwijs alle aspecten van die samenleving te veroordelen. Mijn afkeer voor Rand’s dystopia zit het in het collectivisme, niet in het samen delen.

LITERAIRE MIDDELEN Tot hoofdstuk 11 komt het woord "ik" niet voor in Anthem. De hoofdpersoon leeft in een collectivistische samenleving waar dat woord is uitgebannen. Hij gebruikt "wij". Echter hij gebruikt "wij" om naar "ik" te verwijzen. Als hij over zijn eigen gedachten spreekt gebruikt hij "wij", als hij alleen is gebruikt hij "wij". Het concept "ik" is dus niet verdwenen. Het lijkt alleen of het woord overal vervangen is door "wij". Dat is een oppervlakkige verandering. Een echt collectivistische samenleving zou het concept met wortel en tak uit moeten roeien. Er zouden geen individuele gedachten meer zijn, niemand zou meer alleen kunnen zijn. Maar dat is uiteraard niet mogelijk, vanwege de natuur van de mens. In ons hoofd zijn we alleen zelfs als we met anderen zijn. Daar ligt een sfeer waar niemand in kan komen. Wat er in mijn geest gebeurd is echt van mij en van mij alleen. Uit dat simpele feit alleen al, psychologisch individualisme, volgt al dat collectivisme niet samen kan gaan met de menselijke natuur. We zijn van nature individuen. Daar kan geen collectivistische staat iets aan doen.

Lezers van dit weblog zullen zich er bewust van zijn dat ik eigenlijk een groot bezwaar heb tegen uitspraken met de termen "alle … zijn noodzakelijk" en "van nature". Er is dan ook een bezwaar te maken tegen dit verhaal. Hannah Arendt stelde in haar Origins of Totalitarianism dat de hedendaagse samenleving van individuen ook een schaduwzijde heeft. Mensen zijn niet slechts alleen maar ook eenzaam. Zeker in een moderne samenleving waarin traditionele banden tussen mensen wegvallen. De illusie dat mensen bij elkaar horen valt weg, en de kale waarheid van onze eenzaamheid wordt duidelijk. Deze eenzaamheid is onbehagelijk. Daar kunnen collectivisme van rechts en links gemakkelijk gebruik van maken. Zij creeeren een wereld waarin mensen verbonden zijn, door ras, volk of klasse. Er worden schijnverbanden gelegd boven op een massa van eenzame individuen om ze te verlossen van hun eenzaamheid. Dat dat mogelijk is, duidt erop dat het psychologische individualisme misschien niet zo hard is als ik hier heb neergezet. Het is misschien wel waar dat we alleen zijn, maar een samenleving kan ervoor zorgen dat we ons niet zo hoeven te voelen. Kortom, het feit dat "ik" een concept is waar we niet zonder kunnen, zorgt er niet voor dat de samenleving niet de illusie kan scheppen dat dit niet zo is.

Kortom, de simpele tegenstelling tussen individualisme/egoisme/vooruitgang/ik en collectivisme/altruisme/stilstand/wij die Rand hanteert, is 1) niet houdbaar omdat de begrippen paren niet noodzakelijk verbonden zijn en 2) ontkent de veelheid aan tussen posities tussen ik en wij.

Leave a Reply