Van der Lans-Ruimte

Een paar weken geleden schreef ik over Evelien Tonkens’ handboek moraliseren. De conclusie van die bespreking was dat er een verzorgingsstaat als die Tonkens beschrijft een grote druk legt op professionals in de verzorgingsstaat. Dat was voor mij een goede reden om door te lezen: Jos van der Lans’ Ontregelen richt zich juist op de plaats van de professionals in de verzorgingsstaat.

Het is een heerlijk boek om te lezen. Van der Lans neemt je mee in de wondere wereld van de professional in de verzorgingsstaat. De kafkaesque bureaucratie waarin zij zich bevinden, de problemen die zij hebben met hoe ze om moeten gaan met hun ‘clienten’ en de tradities waarin zij staan.

Die tradities vormen de kern van het boek, en volgens mij ook de voornaamste zwakte. Van der Lans schetst de geschiedenis van de verzorgingsstaat in vier fasen: het begon met "erbovenop!". De professional van de jaren ’40-’50 (bv. de kapelaan) stond boven de burger. Hij legde hem uit hoe hij zijn leven in moest richten en kwam regelmatig langs om te kijken of alles wel volgens de regels ging.

De professional van de jaren ’60-’70 kwam hierin opstand tegen. Niet erbovenop, maar "ernaast!" De professional (type geitenwollensokken maatschappelijk werker) leefde zich in in de burger. Hij probeerde hem niets op te leggen, maar hem alleen stimuleren zich zelf te ontplooien. Bevoogding en paternalisme maakte plaats voor empathie.

Deze verzorgingsstaat deidde uit en in de jaren ’80-’90 moest daar radicaal in gesneden worden. De overheid probeerde meer toezicht uit te oefenen op de professionals en vereiste dat er over alles vuistdikke rapporten werden geschreven. De kafkaesque bureaucratie deed zijn intrede. De professional verschransde zich achter zijn bureau, richtte zich op zijn rapporten en gunde de burger zijn privacy. De professional ging "ervanaf!" (lees voor "er": de burger).

Sinds ’00 staat ook die verzorgingsstaat onder druk. De afzijdige professional eiste zijn tol: in levens van jonge mensen in enkele extreme gevallen, maar voor veel mensen ook in de leefbaarheid van hun wijken. Er moet nu volgens Van der Lans een nieuwe mentaliteit in de verzorgingsstaat ontstaan: eropaf! Zonder te vervallen in te empathische softheid en te paternalistische hardheid, moet de nieuwe professional in de verzorgingsstaat zich bemoeien met het leven van zijn client.

Vanderlansruimte_2
De ruimtelijke metafoor spreekt mij erg aan, maar het is volgens mij ook een gevaarlijke constructie. Van der Lans wekt de suggestie dat er vier opties zijn: Erbovenop! Ernaast! Ervanaf! En eropaf! Vier opties. Vier paradigma’s van het sociale werk. Je zou een kompas kunnen tekenen met twee tegenstellingen: het paternalistische erbovenop! tegenover het softe ernaast. Het passieve ervandaan! tegenover het actieve eropaf!
Zie het figuur hiernaast.

Vanderlansruimte2
Maar dit wekt de verkeerde suggestie, namelijk dat je "eropaf!" kan gaan zonder "erbovenop!" te zitten of "ernaast!". Wat als we het figuur niet als een kompas zien, met vier mogelijke opties, maar als een driehoek. Je kan of eropaf! gaan of ervandaan! en als je eropaf! gaat dan zit je er of bovenop! of naast! Ernaast en erbovenop zijn mogelijke vormen van eropaf! Dat is ook wat volgens mij de zwakte van het boekje is. Van der Lans wekt de suggestie dat er een vierde weg is, maar werkt die niet goed uit. Zijn kritiek op ervandaan! ernaast! en erbovenop! zijn schokkend, maar het alternatief dat hij biedt komt niet goed uit de verf. Ja ok, het is een vorm van overheidsoptreden dat niet te soft of te hard is. Maar hoe we daar precies vorm aan moeten geven blijft vaag.

Leave a Reply