Halsema, Spinoza en vrijheid

Er is nog een ding over het congres dat ik nog niet besproken heb, het betreft de inleiding op Halsema’s speech.

"‘Ik ben een mens .. en ik kan me vergissen’ … aldus Spinoza in de 17e eeuw, aan het einde van zijn theologische traktaat. Daarin legde hij de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van
meningsuiting samen vast. In al zijn bescheidenheid is Spinoza wellicht
de grootste denker in de Nederlandse geschiedenis. Hij vestigde onze
vrije samenleving, door vrijheid onverbrekelijk te verbinden met
handel, open grenzen én tolerantie."

Misschien kan ik het beste beginnen door de laatste paragraaf uit het theologisch-politiek tractaat (TTP)  in zijn geheel weer te geven, -het is trouwens het theologisch-politiek tractaat en niet theologisch tractaat. Dat heeft Spinoza nooit geschreven, wel een nooit voltooid politiek tractaat.-

"I have thus fulfilled the task I set myself in this treatise. It remains only to call attention to the fact that I have written nothing which I do not most willingly submit to the examination and approval of my country’s rulers; and that I am willing to retract anything which they shall decide to be repugnant to the laws, or prejudicial to the public good. I know that I am a man, and as a man liable to error, but against error I have taken scrupulous care, and have striven to keep in entire accordance with the laws of my country, with loyalty, and with morality." (Monro translation)

De laatste paragraaf van de TTP is interessant. Niet omdat er een soort epistemisch liberalisme uit spreekt, maar omdat de laatste paragraaf zo weinig te maken heeft met het echte doel van de TTP. Spinoza bouwt zich in deze paragraaf in tegen de censuur, die er toen zelfs in het vrije Nederland heerste. Hij trekt iedere uitspraak die onwelgevallig is voor de machthebbers nu al vast terug. Voor alles wat in de TTP staat wat tegen de wet of de goede moraal is, biedt Spinoza alvast zijn excuses aan. Het menselijke vermogen tot falen waar Spinoza het over heeft is het vermogen om zich niet geheel te conformeren aan de bestaande moraal. Bedoelde Halsema dat toen ze deze zin quote: dat als Wilders straks aan de macht ze dit nu al vast heeft terug getrokken?

Vast niet, maar wat dan wel? Halsema ziet wel iets in de idealen van vrijheid van godsdienst, vrijheid van meningsuiting, handel, tolerantie en open grenzen van Spinoza. Helaas niets is minder waar: Spinoza verdedigt in zijn TTP geen vrije samenleving, geen vrijheid van godsdienst, het is geen pleidooi tot kosmopolitisme. De vrijheid van meningsuiting is slechts voor een beperkte groep.

De pointe van de TTP wordt juist prachtige in de paragraaf daarvoor samengevat:

"Wherefore, as we have shown (…) the safest way for a state is to lay down the rule that religion is comprised solely in the exercise of charity and justice, and that the rights of rulers in sacred, no less than in secular matters, should merely have to do with actions, but that every man should think what he likes and say what he thinks.

De staat moet zowel het religieuze als het seculiere leven over heersen. Er bestaat geen onafhankelijke kerkelijke macht, maar de staat is de vertegenwoordiging van God’s soevereiniteit op aarde. Waar het gaat om de religieuze aspecten van het leven moet de overheid alle religieuze handelingen in overeenstemming brengen met wat Spinoza de "true religion" noemt: handelen op basis van naastenliefde (denk aan de booschap van het Nieuwe Testament) en rechtvaardigheid (denk aan de boodschap van het Oude Testament).

Dit betreft slechts handelingen: waar het gaat om gedachten verdedigt Spinoza wel vrijheid. Iedereen moet vrij zijn om te kunnen denken en zeggen wat hij wilt. Spinoza benadrukt voortdurend dat het hem om een bijzonder soort vrijheid van meningsuiting gaat: de vrijheid om te filosoferen. Na te denken over met name wetenschappelijke en metafysische vraagstukken. Daar mogen mensen vrij over na denken, zonder dat zij religieuze wetten breken:

"Faith, therefore, allows the greatest latitude in philosophic speculation"

In Spinoza’s eigen interpretatie van de bijbel zijn religieuze (en morele) vraagstukken en filosofische (lees wetenschappelijke) vraagstukken helemaal gescheiden. Je kan stellen dat de aarde niet zeven dagen is geschapen zonder meteen de religieuze wetten te breken. Dit schept ruimte om op een andere manier tot God te komen. Veel mensen komen tot God door zijn bevelen te volgen: rechtvaardig te handelen en naastenliefde te tonen. Voor sommige mensen (filosofen) is er een andere manier om tot God te komen: kennis vergaren van zijn schepping. Het doel van de TTP is voor deze tweede groep ruimte te scheppen door speculatie over (meta)fysische vraagstukken te scheiden van religieuze wetten en voorschriften. Spinoza streeft er naar om een vrijheid voor een (intellectuele) elite te creeeren naast de volgzaamheid die voor de meeste burgers genoeg is.

Dus Spinoza stond helemaal niet voor de vrijheid van godsdienst zoals we die nu kennen. Het was geen pleidooi om tolerante te zijn naar andere geloven. Het was een pleidooi om de overheid opperste controle te geven over het religieuze leven. Verwerpelijke handelingen zelfs als ze godsdienstig zijn mogen verboden worden: denk het plegen van aanslagen, het besnijden van vrouwen, het dragen van de hoofddoeken of het niet geven van handen. Als deze handelingen niet in overeenstemming zijn met  Spinoza’s eigen opvattingen van de religieuze moraal moet de overheid ze verbieden. In die zin staat Spinoza in zijn opvattingen van vrijheid van religie erg dichtbij Wilders en niet bij GroenLinks.

Is er nog een manier waarop we GroenLinks als een Spinozistische partij zouden kunnen interpreteren. Ik heb het hier wel eens gehad over die genen die denken dat GroenLinks een moralistische elite partij zou moeten zijn. Dat is precies wat Spinoza voor ogen had: een (intellectuele) elite die zelf zich met name richt op wetenschap en filosofie moet zich afscheiden van de rest van de burgers. Voor dit gepeupel is volgzaamheid van de -door deze elite opgestelde- religieuze wetten genoeg. Zou Halsema hier naar streven: een tweedeling in de samenleving tussen een vrije, intellectuele, elite en volgzaam, vroom, gepeupel. Is vrijheid slechts voorbehouden aan een kleine elite groep?

Misschien niet. Halsema’s speech doet me denken aan iets wat ik eerder heb geschreven. Politici zijn geen filosofen gebruiken filosofische teksten op een retorische manier, niet als onderdeel van filosofische analyse maar als middel om andere te overtuigen. Dat had ik al eerder geschreven, in mijn bachelor scriptie, nu bijna drie jaar geleden:

De filosoof dient hier enige bescheidenheid te tonen. Halsema is een politica, geen filosofe. Wat zij schrijft is een reactie op beleidsstukken, niet een uitwerking van politieke theorieën. Zij laat zich, met name retorisch, inspireren door een aantal centrale liberale begrippen: ‘vrijheid’, ‘sociaal contract’. Deze begrippen kunnen een filosoof makkelijk laten denken dat hij zich hier in een filosofisch debat bevindt. Maar filosofische argumenten, hebben voor Halsema’s vrijzinnige politiek weinig waarde.

Leave a Reply