Spinoza Liberaal?

Ik ben in de laatste fase van een vak over Spinoza‘s Tractatus Theologico-Politicus, nadat ik net ook nog een twee daagse conferentie over Spinoza heb bijgewoont, heb ik wel het gevoel wat in zicht te hebben in het denken van deze filosoof, die soms gezien wordt als een van de eerste echte liberalen. Over dat laatste ben ik overigens vrij zeker: Spinoza is geen liberaal, en wij "liberalen" hebben weinig bij hem te zoeken.

De tractatus richt zich er op te bewijzen hoe de vrijheid van meningsuiting te verenigen is met de Joods-Christelijke traditie en in het belang van de heersers is. Het grootste gedeelte van de TTP wordt besteed aan bewijzen dat de Bijbel niet zegt over (meta)fysische zaken maar alleen over morele zaken. Daarom zou iedereen mogen zeggen wat hij denkt vanuit het perspectief van de Bijbel. In die zin is Spinoza heel liberaal. Hij verdedigt negatieve vrijheid: de overheid mag geen obstakels leggen aan de vrijheid van meningsuiting.

Waar het handelen betreft echter is Spinoza een stuk minder liberaal. De staat moet mensen dwingen dat te doen wat  volgens Spinoza’s interpetatie van de Bijbel tot heil en zaligheid leidt. De overheid moet mensen "vrij" maken, dat is bij Spinoza "rationeel" en daarmee bedoelt hij gericht op het ware heil en zaligheid, die God alleen kan leveren. In die zin verdedigt Spinoza een opvatting van positieve vrijheid: mensen moeten gedwongen worden te doen wat in hun eigenlijke belang is.

Spinoza wordt soms ook wel gezien als een verdediger van de scheiding van kerk en staat. De scheiding van kerk en staat behoort tot de eerste stappen van het liberalisme, dat uiteindelijk zou pleiten voor een neutraliteit van de overheid ten opzichte van alle concepties van het goede leven. Het lijkt me "bezijden de waarheid" te stellen dat Spinoza dit verdedigde. Zelfs de Bijbel en de protestantse theoloog Luther zijn radicaler in hun verdediging van de scheiding van kerk en staat.

Spinoza heeft de volgende opvatting van de relatie tussen geloof en de staat. De overheid moet de vrijheid van meningsuiting waar het (meta)fysica betreft niet beperken. Ook mogen mensen zelf hun eigen religieuze opvattingen bepalen. Echter alle uiterlijke uitingen van religie (rituelen etc.) worden door de staat gereguleerd. Daar heeft de staat het laatste woord over. De staat zorgt ervoor dat dit georienteerd is naar Spinoza’s opvatting van wat het juiste geloof is. De staat volgen en God gehoorzamen vallen zo samen. De relatie tussen religie en de overheid is een opmerkelijke. De relatie tussen mensen en god gaat via de staat: God regeert niet direct over mensen, dat doet zijn overheid voor hem.

Bij Luther (en in de Bijbel) zijn de verantwoordelijkheden die Christenen hebben ten opzichte van God en van de overheid gescheiden. Mattheus 22:21 stelt "Geef wat van de Keizer is aan de Keizer en wat van God is aan God. Luther interpreteerde dat als een vrij sterke scheiding van kerk en staat. Onze relatie tot God is onafhankelijk van de relatie die wij met de staat hebben.

In die zin, is, als we de scheiding van kerk en staat als een van de bases van het liberalisme zien, Spinoza een stap achteruit van de dominante Christelijke traditie. 

 

Leave a Reply