Wat ooit Links was, is nu Rechts. En wat ooit Rechts was is nu Links.

Wat links of rechts is, welk thema gekoppeld wordt aan de ene of andere partij of welke standpunten horen bij het ene of het andere blok kan over tijd sterk veranderen. Het mooiste voorbeeld komt uit Amerika. De Republikeinse Partij is ooit ontstaan als een progressieve, liberale anti-slavernij partij. De Democratische Partij was de conservatieve racistische pro-slavernij partij. Nog geen 150 jaar later is het de Democratische Partij, die een Afro-Amerikaanse president levert en is het de Republikeinse Partij die zich met name onderscheidt door conservatieve standpunten over de autonomie van staten en onderwerpen als positieve discriminatie De partijen zijn volslagen omgedraaid qua standpunten en qua electoraat. De omslag is het best zichtbaar in deze twee figuren die de uitslag laten zien van de verkiezingen van 1956 en 1964: wat eerste Democratisch was, was later Republikeins.

800px-ElectoralCollege1956.svg
800px-ElectoralCollege1964.svg

Als je de discussies volgt over Wilders dan zou het zelfde anno nu in Nederland gebeuren. Meindert Fennema stelt in zijn onvolprezen, monumentale biografie van de zielenroerselen van de heer Wilders dat anti-semitisme tegenwoordig links is en anti-fascisme rechts. En dat maakt aanvallen op Wilders zo moeilijk. Wilders gelooft dat de Islam een fascistische ideologie is en die wil hij bestrijden. "links" steunt daarentegen de anti-semitische krachten in het buitenland (Hamas) en het binnenland (die zelfde Moslims), volgens Fennema. Links staat toe dat er steeds meer geweld is in Nederland tegen Joden en homo's. En dit terwijl traditioneel "Rechts" antisemitisch was en links antifascistisch Dit lijkt me een grove, obscene misrepresentatie van de positie van links en van rechts: zeker als links op dit moment wetten indient om hate crimes harder te vervolgen, om maar een voorbeeld te noemen. En dat ook "rechtse" politici van bijvoorbeeld ARP huize heel actief zijn geweest in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

En er zijn onderwerpen waarop links en rechts elkaar tegenwoordig lijken te kruizen. Neem een onderwerp als het koningshuis: republicanisme was jarenlang een kenmerk van principeel links. Nu is het Wilders die kritiek levert op het koningshuis en links dat knikt bij de vrijzinnige woorden van onze kroonprinses ("de Nederlander bestaat niet"), die overigens door familiebanden betrokken bij de rechtse Argentijns junta om het geheel nog ingewikkelder te maken. Een ander voorbeeld: de Europese Unie is ooit opgericht door Christendemocraten (rechts), maar het is steeds meer links dat hier een groot voorstander van is terwijl rechts om economische of culturele redenen steeds minder ziet in een sterke Europese Unie. Nog een voorbeeld: het was rechts dat de arbeidsmigranten naar Nederland toe haalde, terwijl links daar allerlei voorwaarden, beperkingen en bezwaren aan wou stellen. Zo schreef de PPR in 1971: "De werkgelegenheid voor Turken, Marokkanen, Spanjaarden, enz. behoort op de eerste plaats in hun eigen landen gemaakt te worden." Maar tegenwoordig is het steeds meer links dat arbeidsmigratie wil toe staan, terwijl rechts de grenzen wilt sluiten.

Zeker waar het gaat om de multiculturele samenleving worden de standpunten van links en van rechts steeds lastiger om te onderscheiden: is het zo dat "links" tegenwoordig confessionele politiek bedrijft, niet meer opkomt voor de rechten van vrouwen en homo's, steun geeft aan fundamentalistische religieuze organisaties, terwijl rechts zich keihard inzet voor de emancipatie van homo's, tegen religieuze invloed op de samenleving en voor de rechten van de vrouw? Het lijkt meer het geval te zijn dat een deel van rechts een harde conservatief-seculiere agenda nastreeft die de huidige verworvenheden op het gebied van homo- en vrouwenrechten wil beschermen. Daarbij moet ik overigens wel opmerken dat de PVV minder heeft met de Nederlandse "verworvenheden" op het gebied van prostitutie, euthanasie en soft drugs. En de rechten van bepaalde religieuze minderheden wil inperken, terwijl ze dezelfde intolerantie wel dult van de SGP, zolang deze maar de rechtse regering gedoogd. Links heeft een veel ingewikkelder verhaal: zij streeft een multiculturele samenleving na waar verschillende groepen elkaar accepteren en tolereren dat er mensen zijn die hun leven anders inrichten. Dat betekent dat zowel homo's als Moslims het recht hebben om hun leven zo in te richten als zij het best vinden. En dat mensen soms dingen doen die wij niet zouden willen. Het "Rechts" van de PVV streeft een samenleving na van uniforme vrije individuen, terwijl "Links" een vrije samenleving na streeft waar ruimte is voor verschil.

In een aantal opzichten neemt Wilders inderdaad trekken over het links uit de jaren '70: Hij stelt zich (of stelde zich tot de formatie?) extreem principieel op. Hij heeft het morele gelijk in handen, terwijl de linkse regenten zich, in zijn ogen, al lang al hebben overgeleverd aan Europa, de Moslims en bureaucratie, om daar hun baantjes en privileges mee te beschermen. Daarnaast voert Wilders een keiharde polariserende strategie, richting links en richting de Islam. Wilders "zegt wat hij denkt en doet wat hij zegt". En als groepen zich daar beledigd door voelen, als mensen dat onfatsoenlijk vinden, dan is dat maar zo: door een grote tegenstelling tussen "wij" en "zij" te creeeren weet Wilders het "wij"-gedeelte van het electoraat aan zich te binden. Ten slotte heeft rechts een groot geloof in de maakbaarheid van de samenleving: mensen zullen als herboren terugkomen uit inburgeringscursussen, met een pennenstreek kan alle bureaucratie uit het onderwijs gehaald worden, en door strengere regels en hardere straffen zal de gezelligheid weer in de straat terug keren. In de jaren '60 en '70 was het links dat het morele gelijk in pacht had, en een polariserende strategie volgde en geloofde dat we vanuit Den Haag de samenleving precies naar de hand kon vormen. Links lijkt nu steeds meer te geloven in een pragmatische oplossingen, in consensus ("de boel bijelkaar houden") en in gelijdelijke maatschappelijke ontwikkeling. Links gelooft dat  secularisering van Moslims niet vanuit Den Haag opgelegd moet worden, maar dat een combinatie van tijd, gelijke kansen, eerlijk gedeelde welvaart en goed onderwijs, de gemiddelde polder-Moslim evenveel aan de Ramadan zal gaan doen als de gemiddelde Katholiek aan de vastentijd.

Maar er is wel een opzicht waarin "links" en "rechts" elkaar misschien steeds meer zijn gaan spiegelen, dat is ten minste waarin GroenLinks en de PVV lijken te zijn gewisseld in wat traditioneel links en rechts is. En dat gaat om de positie van de zwakkeren in de samenleving. GroenLinks heeft in de laatste jaren een nieuw sociaal-economisch profiel opgebouwd: het bekende verhaal van kortere, hogere uitkeringen, betere, persoonlijke begeleiding naar werk, betere ontslagbescherming voor flexwerkers. Het verhaal over gelijkere rechten voor insiders en outsiders (alleenstaande vrouwen met kinderen, migrantenjongeren, gehandicapten, flexwerkers). Hierachter ligt de notie dat iedereen zelfstandig moet zijn. De sociale zekerheid moet erop gericht zijn iedereen zelfstandig te maken, mensen grip op hun eigen leven te geven. Deze achterliggende notie komt ook op andere plaatsen terug, zoals het denken over volksgezondheid: mensen met een handicap of een chronische ziekte moeten ondersteund worden, om een zelfstandig leven te kunnen leiden. Het gaat er niet om zwakke mensen te beschermen maar om ze te bevrijden. Mensen moeten in staat worden gesteld om vorm te kunnen geven aan hun eigen leven. Ondertussen is de PVV voor de traditionele verzorgingsstaat gaan liggen: voor de huidige WW en voor huidige ontslagbescherming bijvoorbeeld. Deze regelingen beschermen met name mensen die het al goed hebben, die al lang aan het werk zijn, die hun positie al hebben verkregen. Het verhaal over lagere belastingen sluit hier ook naadloos bij aan: de hardwerkende Nederlander die moet niet gepakt worden. Diens positie moet niet verder worden aangetast: niet alleen de huidige verzorgingsstaat moet behouden worden maar ook de huidige sociaal-economische verhoudingen. De PVV wil mensen niet emanciperen uit armoede en achterstand: de rechten van mensen die het nu al aardig hebben moeten beschermd worden, en mensen die daarbuiten staan, zeker als zij van een bepaalde afkomst hebben hoeven niet te worden binnen gelaten in de verzorgingsstaat. En in de volksgezondheid wordt deze logica voortgezet: de PVV komt op voor ouderen in verzorgingstehuizen en voor gehandicapten die opgevangen zijn in instellingen. Niet om hen verder te helpen zelfstandig te blijven of te worden, maar om hen in hun huidige, afhankelijke positie, als zorgvrager te behouden. "Links" en "rechts" lijken hier wel enigzins te draaien: zelfstandigheid is nu van links en bescherming is nu van rechts. Natuurlijk moet ik dan opmerken dat  GroenLinks en de PVV niet de enige exponenten zijn van links of van rechts. Maar er blijven essentiele kenmerken van links en rechts behouden: rechts wil de huidige maatschappelijke verhoudingen bevriezen, behouden. Nu dat socialere verhoudingen zijn dan '50 jaar geleden wil rechts dus socialere verhoudingen bewaren, maar ze wil deze nog steeds vastleggen. Links wil juist mensen vooruit helpen: iedereen moet vrij en zelfstandig kunnen worden, ook als ze daar ondersteuning bij nodig hebben of als dat betekent dat andere, beter gesitueerde mensen daarvoor iets van hun bevoorrechte positie moeten inleveren.

A0fac0e8-e273-45ac-aaad-7f064617e0e1_wildersaow11jun10
Ondernemer_cm300_1

En dat betekent dat een deel van het electoraat draait van links naar rechts en vice versa: de oude arbeiderswijken die vroeger voorbehouden waren aan de CPN, zijn nu het speelveld van de PVV. En tegelijkertijd zijn het de kleine ondernemers (die wij tegenwoordig ZZP'er moeten noemen) die door GroenLinks gecourt worden. En hiermee lijken links en rechts weer te draaien. Ben je hoogopgeleid, heb je zelf veel kansen, dan stem je GroenLinks, ben je lager opgeleid, ben je minder kansrijk, dan stem je PVV. GroenLinks is steeds meer een partij van de elite: de culturele elite misschien, maar het is een partij die haar wortels in de arbeidersklasse verloren heeft.

Dus veranderen links en rechts? Ja, zeker: wat rechts in de jaren '70 verdedigde een federale Europese Unie, met open grenzen voor arbeidsmigranten lijkt nu omarmt te zijn voor links. De PVV lijkt de polariserende, moralistische stijl van de PvdA uit de jaren '70 overgenomen te hebben inclusief het naieve geloof dat vanuit Den Haag alle maatschappelijke ontwikkelingen gestuurd kunnen worden. Ondertussen lijken ook kiezersgroepen te draaien: dynamische, hoogopgeleide zelfstandige ondernemers stemmen GroenLinks, angstige, laagopgeleide arbeiders stemmen PVV. Op de belangrijkste politieke vragen op dit moment (Hoe moeten we ons stelsel hervormen? En hoe moeten we omgaan met onze diverse samenleving?) zijn de antwoorden van (Groen)Links en PVV-rechts heel anders. De PVV wil de huidige sociale en liberale verworvenheden op het gebied van homo-rechten en uitkeringen beschermen, terwijl GroenLinks een samenleving wil waar verschil tussen mensen wordt geaccepteerd en mensen zich kunnen emanciperen uit armoede en achterstelling. Hieronder ligt nog steeds de klassieke links/rechts verhouding. De PVV wil de huidige maatschappelijke verhoudingen bevriezen, terwijl GroenLinks streeft naar een vrijere samenleving, zelfs als dat soms knarst, en een eerlijkere verdeling van kansen, zelfs als sommige mensen daarvoor achteruit moeten gaan.

Leave a Reply