Hoe zo sociaal-democratie versus populisme?

Een van de vraagstukken die me al jaren fascineert, is het
sociaal-democratisch probleem: de sociaal-democratie over heel Europa ziet haar
trouwe electoraat over gaan naar populistische partijen. De sociaal-democratie,
die zich vereenzelvigt heeft met de overheid (“partij van de ambtenaren”) heeft haar band met haar klassieke
electoraat verloren. Deze stemmen nu op partijen die op komen voor de gewone
man, en tegen de elite. Populisme is de grote boeman van de sociaal-democratie.

Maar was het niet zo dat de sociaal-democratie ooit zelf die
populistische beweging was? Laten we populisme definiëren als een politieke
stroming die het volk als deugdzaam ziet en als een homogeen geheel. De
(regerende) elite luistert niet naar het volk. Er is een nieuw leiderschap
nodig dat naar dat volk luistert. En een nieuwe democratische manier van
politiek bedrijven. Populisten staan bekend om hun simpele oplossingen voor
complexe problemen.

Nvv1
Rond 1900 was de boodschap van de SDAP (een van de
voorgangers van de PvdA) simpel: er is een elite in Nederland die de macht in
handen heeft, die luistert met name naar de belangen van ondernemers. De economische elite en de politiek elite vallen grotendeels samen
omdat de dominante partij de liberale is. De elite wordt in het Marxistisch jargon ook wel bourgeoisie genoemd. De gewone man op de straat is een
hardwerkende, deugdzame arbeider. Hij wordt echter door de elite dubbel gepakt:
zowel economisch (de arbeider wordt te weinig betaalt) en politiek (de arbeider
is niet vertegenwoordigd, want geen stemrecht). Deze klassieke spotprent van de sociaal-democratische krant "Het Volk" laat de macht van de deugdzame, hardwerkende arbeider zijn ten opzichte van de dikke, lelijke elite.

Sdap2
Dus moet er een wisseling van
de wacht komen: het volk moet het voor het zeggen krijgen. Er is een nieuwe
manier van politiek bedrijven nodig (namelijk algemeen kiesrecht). De nu stemmenloze
arbeider zal en-masse op de sociaal-democraten stemmen. Immers de arbeidende
klasse is een grote homogeen links blok. De SDAP voerde op een simpele manier
campagne: er was een kwaad (de kapitalisten, of wel het op hun eigen belang
georienteerde politiek-economische elite) en als we dat kwaad zouden aan pakken,
zouden alle wereldproblemen (oorlog, armoede, etc) verdwijnen. Deze prachtige verkiezingsposter van de SDAP vat het allemaal mooi samen: de deugdzame, harwerkende arbeider lost met een slag alle sociale problemen op.

Alle voorgenoemde elementen van het populisme zijn daar: een
homogeen deugdzaam volk (het proletariaat), een dove elite (de kapitalisten),
de nieuwe manier van politiek bedrijven (algemeen kiesrecht) en de simpele
oplossingen (als de kapitalisten weg zijn zijn alle problemen opgelost). De
sociaal-democratie is ooit begonnen als een populistische beweging.

Het is misschien een rustgevende of een beangstigende
gedachte: net als de sociaal-democratie zal ook het nieuwe rechtse populisme door het
politieke systeem ingekapseld worden. De SDAP is ook ooit begonnen als
revolutionaire anti-systeempartij, net als de LPF/PVV. Uitendelijk kwam de PvdA
ook gewoon in de regering en bleek dat ze misschien het onmogelijke eiste, maar
redelijke praktische politiek bedreven. Retorisch misschien een beetje sterk
aangezet. Nederland is en blijft een land van polderende coalities daar kunnen al die populistische vernieuwingsbewegingen niets aan af doen.Voor de SDAP begon het allemaal met het wethouderspopulisme: op
lokaal niveau pragmatische sociaal-democratische politiek bedrijven. Misschien
is Marco Pastors, die in het verleden in Rotterdam een gematigde bestuurder
bleek, wel een soort Drees 2.0.

Diegenen die denken dat alleen de sociaal-democratie
populistische wortels heeft wil ik wel uit de droom helpen: ook de
Christen-democratie heeft populistische wortels. De Anti-Revolutionaire Partij
(een van de oprichters van het CDA) heeft ook duidelijk populistische trekken.
Ooit ontstaan als beweging van “kleine luiden” die het opnamen tegen de corrupte
liberale politieke elite. Het volk dat was deugdzaam en gelovig. De liberalen
waren door hun vrijzinnigheid de band met het gewone volk kwijt geraakt. Er
waren nieuwe leiders nodig die het volk kenden. En een nieuwe manier van
politiek bedrijven. De “massapartij” was een alternatief voor de bestaande “notabelenpartijen”. Ook de ARP zette
zich in voor uitbreiding van het kiesrecht naar alle mannen. En ook de ARP is
gewoon door het politiek systeem geabsorbeerd tot zij uiteindelijk in de jaren
’70 de partij van de gevestigde orde waren geworden.

Er zit een soort onvermijdelijkheid in: democratische
anti-systeembewegingen verzetten zich tegen de regerende elite. Maar dan worden
ze zo groot dat ze verantwoordelijkheid moeten dragen. Anti-establishment
oppositiepartijen worden regeringspartijen. De macht bevalt en dan worden regeringspartijen
regentenpartijen. Regentenpartijen verliezen het contact met hun
maatschappelijke basis en maken zo ruimte voor populistische alternatieven.

Kortom: all of this has happened before and all of this will
happen again.

4 thoughts on “Hoe zo sociaal-democratie versus populisme?

  1. Niet onaardig, Simon, leuke gedachtenexercitie.
    Je lijkt een ding over het hoofd te zien (al heb je dat zelf mi. eerder wel genoemd), nl. dat SDAP en ARP in principe hoe dan ook kiesverenigingen waren met leden (uit degenen die men geacht werd te vertegenwoordigen). Terwijl de PVV haar achterban zo wantrouwt – terecht vermoedelijk, zie http://forums.marokko.nl/showthread.php?t=3042444 – dat ze maar liever naast GW geen andere leden toelaat. Dat is dan toch op zijn minst een ander genre populisme – je zou ook kunnen zeggen dat je je definitie van populisme nog eens moet herijken 😉

  2. @Johan, ik begrijp echt niet waarom mensen zo’n punt maken van de interne structuur van de PVV. De kern van een democratie is dat het volk haar vertegenwoordigers kiest. Hoe die vertegenwoordigers zich organiseren is hun interne zaak.

    Een veel problematischer element van de vergelijking is dat ik een element van het populisme onder de tafel schuif, behalve anti-establishment, zijn populisten ook vaak anti-migrant/minderheid. Dat maakt de PVV een veel engere partij dan de SDAP, dat ze bepaalde groepen uit de Nederlandse samenleving wil uitsluiten.

  3. Het is niet onverstandig het tijdsbeeld in de hele overweging mee te nemen. (Niet alleen communicatief maar ook politiek)
    Voor hen die het vergeten zijn: televisie, Internet bestonden niet in de tijd van de sdap, telefonie nauwelijks! De communicatie verliep dan ook een ietsje pietsje trager dan heden ten dagen. Veder hadden we te maken met een heel andere cultuur. Natuurlijk was er egoïsme maar individualisme ‘bestond nauwelijks’ (Geert Hofstede). Ieder vergelijk met de huidige politieke situatie is dan ook een poging de onmacht van de dag te verdoezelen.

  4. Pingback: 725 and counting | Geen Vrijheid zonder Gelijkheid

Leave a Reply