Solidariteit

Wat is solidariteit? Ik had vrijdag op de DWARS reunistenborrel een discussie over het woord solidariteit. Een kernbegrip voor linkse politiek. Maar wat betekent het eigenlijk?

Simpel gesteld is solidariteit eenheid tussen individuen verenigd door een gemeenschappelijk doel. Daar heb je politiek gezien weinig aan. Het stelt niet wat mensen verenigd en wat ze over hebben voor hun eenheid. Dan zijn alle politieke partijen solidair omdat hun leden verenigd zijn door hun politieke idealen, en dan zijn ze allemaal voor solidaire politiek, omdat ze een doel voor Nederland hebben waar ze de bevolking achter willen krijgen.

Dus misschien moeten we eens kijken naar een organisatie waar solidariteit bij uitstek een rol heeft: de vakbond. Een vakbond is een organisatie waar de leden (werknemers) verenigd zijn met een gemeenschappelijk doel. Door samen met werkgevers te onderhandelen kunnen de lonen op een hoger niveau leggen dan als ze alleen onderhandelen. Samen staan ze sterk tegenover de werkgevers.

Maar is solidariteit dan niets meer dan verenigd worden door eigen belang? In zekere zin is een vakbond een opmerkelijke organisatie. Het onderhandelingsresultaat (de CAO) wordt algemeen bindend verklaard. Voor iedereen, vakbondslid of niet. Dus hebben veel mensen geen reden om lid te worden van een vakbond: ze krijgen het hogere loon toch wel. Solidariteit kan dan betekenen dat mensen het wel op nemen voor hun gezamelijk belang, zelfs als ze dat rationeel niet zouden moeten, door lid te worden van een vakbond.

Dat leidt tot een belangrijk aspect van het begrip solidair: dat je je eigen belang juist ontstijgt en het opneemt voor de leden van de groep, die er misschien minder goed voor staan. Dus dan delen we samen de kosten die mensen op lopen vanuit ziekte of werkeloosheid. Volksverzekeringen zijn dan solidair: we dragen gezamelijk de kosten, maar lopen heel andere risico’s: mensen die gevaar lopen ziek te worden en gezonde mensen dragen allemaal even veel bij.

Het kernvoorbeeld van het eigen belang ontstijgen is internationale solidariteit: we geven geld aan mensen die we niet kennen uit een ander land zodat zij hun land kunnen opbouwen en ontwikkelen, omdat we verbonden worden als mensen. Dat leidt meteen tot een volgend punt: lotsverbondenheid. Dat mensen zich aan een groep verbonden voelen, hun toekomsten aan elkaar verbinden. Verbondenheid gaat maar zo ver: mensen uit het zelfde land voelen zich meer verbonden aan elkaar dan mensen uit verschillende landen.

Solidariteit is dus dat een groep mensen het samen op neemt voor elkaar, waarbij mensen hun eigen belang overstijgen en hun toekomsten aan elkaar verbinden.

Het is belangrijk om solidariteit te onderscheiden van drie andere begrippen:

  • eigen verantwoordelijkheid: dat de leden van de groep het alleen op nemen voor zich zelf, waarbij mensen slechts letten op hun eigen belang.
  • naastenliefde: dat de leden van de groep hun eigen belang overstijgen maar niet vanuit een gevoel van verbondenheid met de groep, maar vanuit hun verbondenheid met een individu. Naastenliefde is een op veel kleiner schaal, dan solidariteit. Bij solidariteit verdwijnt de identiteit van de individuele leden en is er alleen nog maar groepslidmaatschap, dat ertoe doet.
  • reciprociteit: dat leden van een groep hun eigenbelang niet overstijgen maar toch deel uit maken van de groep, omdat ze erop rekenenen dat ze evenveel uit de samenwerking krijgen als dat ze erin deden.
  • sociale rechtvaardigheid: voor deze exercitie had ik geen onderscheid gemaakt tussen sociale rechtvaardigheid en solidariteit. Maar solidariteit is een veel beperkter begrip dan wat ik sociale rechtvaardigheid zou noemen. Laat ik een voorbeeld geven: als vijf vrienden uit eten gaan en ze delen uiteindelijk de rekening door vijf. Dan is dat zeker solidair: ze dragen samen de kosten van hun eten. Maar het is niet per se sociaal rechtvaardig, dan zou er een principe van rechtvaardigheid nodig zijn om te bepalen hoe ze de kosten dragen: bijvoorbeeld dat ze letten op wat iedereen verdient of wat iedereen gegeten heeft.

Leave a Reply