Politieke Ruimte

Je zou politieke partijen kunnen plaatsen in een politieke ruimte. Dat deze ruimte wordt gestructureerd door een links en rechts dimensie is gemeengoed. Maar volgens mij wordt de Nederlandse politieke ruimte door een tweede dimensie gestructureerd. Sinds het onstaan van het algemeen kiesrecht heeft de Nederlandse politiek een twee-dimensionale structuur. Deze tweede dimensie is in de loop van de jaren sterk van inhoud verandert. Dit is een hypothetische beschrijving van hoe deze tweede dimensie veranderd zou kunnen zijn.

Eerste Dimensie: Links/Rechts
De sociaal-economische tegenstelling tussen Links en Rechts is wel bekend: socialisme versus kapitalisme, overheidsingrijpen versus vrije markt, hoge versus lage belasting, lage versus hoge uitkeringen, verzorgingsstaat versus nachtwakersstaat, nationaliseren versus privatiseren. De eerste as betreft verdelingsvraagstukken: tussen arm en rijk, tussen kansarm en kansrijk of tussen werknemers en werkgevers. De klassenstrijd noemde Marx dat. Achterliggend liggen bepaalde opvattingen over vrijheid en gelijkheid. Waar rechts de nadruk legt op formele gelijkheid en negatieve vrijheid (gelijke juridische status en vrijheid van overheidsinmenging) legt links nadruk op substantiele gelijkheid en positieve vrijheid (gelijke economische uitkomsten en vrijheid van armoede).

De Tweede Dimensie (a): Confessioneel/Seculier
Tussen 1889 en 1966 werd de tweede as bezet door religieuze vraagstukken. De centrale vraag is dan of je streeft naar een morele overheid op Christelijke grondslag of een neutrale overheid. Is de overheid de zwaardmacht van God of bemoeit de overheid zich niet met religieuze kwesties. Hier worden (strenge) Christenen tegenover vrijzinnige Christenen en atheisten gesteld. De antithese noemde Kuyper dat. Achterliggend is een notie van vrijheid: waar de seculieren streefden naar (geloofs)vrijheid en vrijheid van overheidsinmenging, streefden de confessionelen naar vrijheid van zonde door overheidsinmenging. Omdat de grote Christelijke partijen een centrum positie innamen op de eerste as, had de Nederlandse politiek een driehoekige structuur. Bovenaan de Christelijke partijen (ARP, CHU, KVP/RKSP) en links van hen de socialisten (PvdA/SDAP, CPN, PSP/RS(A)P) en rechts van hen de liberalen (VVD/PvdV/LSP). Sommige partijtjes ontrokken zich van deze driehoekige structuur, de VDB nam een centrumpositie in op de eerste as en was seculier, recht onder de Christelijke coalitie dus, de CDU nam een links-christelijke positie in en de SGP een rechts-christelijke. Vlak na de oorlog probeerde de sociaaldemocraten, vrijzinnig democraten en christendemocraten door de vorming van de PvdA deze structuur te doorbreken maar zij slaagden daar niet in

De Tweede Dimensie (b): Post-Materialistisch/Materialistisch
In de jaren ’60 vond een fundamentele verandering van de politieke ruimte plaats. De tweede dimensie werd vervangen door een nieuwe tegenstelling. Niet langer stonden Christelijke tegenover seculiere partijen maar post-materialisten stonden tegenover materialisten. De centrale vraag is of "Brood alleen" genoeg is, of een mens niet meer wilt dan alleen maar economische zekerheid. Post-materialisten willen meer: kwaliteit van leven, een goed milieu, emancipatie, eerlijk delen met de derde wereld, vrede en inspraak. Materialisten vinden economie genoeg. Het onderscheid op basis van levensstijl snijdt door economische klasse en religie heen. Klassieke religieuze thema´s (bv. abortus) worden geintegreerd in deze nieuwe dimensie, maar op een nieuwe manier benadert, als een feministisch (postmaterialistisch) issue. De achterliggende tegenstelling is tussen (economische) zekerheid en culturele vrijheid. Het partijsysteem wijzigt ook ingrijpend. De post-materialistische PPR scheidt zich af uit de KVP en er onstaan ook post-materialistische liberalen (D66). Deze twee partijen sluiten een alliantie met de PvdA die ook postmaterialitischer word.  Links van de PvdA zijn er zowel materialisten (CPN) en postmaterialisten (PSP). De Christelijke partijen fuseren tot het CDA, die zowel op economisch als op cultureel terein een centrumpositie in neemt. Rechts staat de materialistische VVD, met daarin ook enkele postmaterialisten. De linkse postmaterialisten clusteren uiteindelijk samen tot GroenLinks.

De Tweede Dimensie (c): Open/Gesloten
In 2002 verandert de politieke ruimte weer sterk. De tweede dimensie verandert van materialistisch versus postmaterialistisch naar open versus gesloten. Globalisering met daaraan gekoppeld vragen over Europese integratie en integratie van migranten beheerst de politiek naast de normale economische vraagstukken. De nieuwe tegenstelling is essentieel een sociaal economische tussen winnaars en verliezers van globalisering. Waar winnaars zich geen zorgen maken over migratie, integratie en Europeanisering doen verliezers dat wel. De winnaars willen in een dynamische open samenleving leven, de verliezers willen de zekerheid van de gesloten samenleving. Economische vraagstukken (hervormen van de verzorgingsstaat of behouden?) lopen door culturele vraagstkken (bestaat de Nederlander wel?) heen. Het milieuvraagstuk dat in de vorige periode zo´n prominente rol in nam is nu geintegreerd met het economische vraagstuk en wordt gezien als een verdelingsvraagstuk en geen vraagstuk van levensstijlen. Achterliggend is een vraagstuk van (economische en culturele) zekerheid tegenover (economische en culturele) dynamiek. Het partijsysteem verandert weer: er onstaan nu heel duidelijk vier kwadranten, waar sommige partijen zich moeilijk tussen kunnen positioneren. Sommige linkse partijen kiezen voor een open samenleving (GroenLinks), anderen voor een gesloten samenleving (SP, CU), sommige rechtse partijen kiezen ook voor een open samenleving (D66), anderen voor een gesloten samenleving (Fortuyn, Wilders, Verdonk). De partijen die het oude systeem beheersten balanceren op deze tegenstellingen. Soms met succes, zoals het CDA dat streeft naar een gesloten, zekere samenleving op basis van een centristisch economisch programma. De PvdA balanceert tussen openheid en zekerheid en wordt zo in tweeen gespleten, ook de VVD probeert een balans te slaan tussen zekerheid en openheid maar slaagt daar niet in.

Leave a Reply