Is vergelding barbaars?

Een van de principes achter straffen is het idee van vergelding. De centrale notie is dat als iemand iets misdaan heeft, we hem of haar moeten straffen om daarmee ons gevoel dat ons iets onrechtvaardigs aan gedaan mee te repareren. Iemand heeft een ander iets aangedaan en nu moet hem schade aan gedaan worden, om het geschonden rechtsgevoel te herstellen en om recht te doen aan de schade die aan mensen gedaan is.

Het beste komt dit naar voren in de reactie op de moord op Osama bin Laden. Dat was een verschrikkelijke terrorist die 3000 mensen heeft laten vermoorden. Hij verdient het om door Amerikaanse special ops gedood te worden zonder proces. Alleen zo kon er genoegdoening gegeven worden aan de families van de slachtoffers van 9/11.

Ik denk dat daar een fundamentele denkfout in zit. Als je straft uit vergelding dan behandel je iemand als middel maar niet als doel. Dan laat je de overheid iemand straffen om zo de gevoelens van het slachtoffer en van de gemeenschap weg te nemen. Immanuel Kant stelde zeer terecht dat de kern van moreel gedrag is dat je mensen behandelt als een doel op zich en niet als een middel. Als je andere mensen alleen maar ziet als middelen om je eigen gevoelens te bevredigen, dan behandel je ze niet als mensen maar als dingen.

En dat is precies wat het probleem is bij misdadigers. Veel misdadigers missen empathische vermogens: ze kunnen zich niet in anderen inleven. Ze realiseren zich niet dat ze andere mensen pijn doen. Als misdadigers dat wel empathische vermogens hebben hebben dan ontwikkelen manieren om ervoor te zorgen dat ze dat voor sommige mensen niet voelen: ze ontmenselijken hun slachtoffers en dan hoef je voor hen geen respect voor te tonen. Dehumanisering is de manier om misdadig gedrag te rechtvaardigen: die Moslim die ik neerschoot was geen mens maar een verschrikkelijke terrorist; die vrouw die ik verkrachtte was geen mens maar een slet; die Jood die ik opsloot was geen mens maar een rat. De ergste misdaden tegen de menselijkheid -massa-verkrachtingen, massa-slachtingen, de concentratiekampen waar massa-moord geindustrialiseerd werd- kunnen alleen maar plaats vinden als de slachtoffers van hun menselijkheid ontdaan worden.   

Als je mensen niet meer als mensen behandelt, maar hen zien als dingen, middelen die we gewoon kunnen gebruiken om onze eigen gevoelens op bot te vieren, dan gaat het mis. Als we stellen dat mensen geen respect meer verdienen, dan is allerlei immoreel gedrag gerechtvaardigd. Dat geldt voor de misdadiger en voor hen die straffen omdat ze wraak willen op de misdadiger. Ze overtreden beide de notie dat mensen geen dingen zijn en respect verdienen.

Je zou kunnen stellen dat mensen alleen maar respect verdienen zolang ze zich aan de regels houden, dat mensen die de wet breken hun recht op respect hebben verloren. Maar dat lijkt me verkeerde interpretatie van moraliteit: morele principes gelden niet alleen maar zolang het makkelijk is. Slechts als je je ook aan dat soort principes houdt als het moelijk wordt, hebben ze zin. In het Paradijs kunnen we allemaal moreel zijn, maar morele regels heb je om de moeilijke beslissingen te nemen. Ik kan me goed inleven in een vader wiens kind gedood is, en zint op vergelding, op wraak. Maar het lijkt me dat we niet moeten uitgaan van die wraakgevoelens, maar van onze morele principes.

Leave a Reply