GroenLinks Gedachtegoed in Ontwikkeling

GroenLinks gaat terug naar haar roots. Bij het twintigjarige bestaan organiseren het Wetenschappelijk Bureau en de GroenLinks Academie een lezingencyclus over de idealen van GroenLinks. In vijf bijeenkomsten keken prominente partijleden terug over de ontwikkeling van het denken van de partij over milieu, militaire interventie, Europese integratie, de multiculturele samenleving en de verzorgingsstaat. Een vraag kwam iedere keer op in de lezingencyclus: is GroenLinks een ideeenpartij die voorop loopt op maatschappelijke ontwikkelingen of worden haar standpunten met name gevoed door externe omstandigheden? Is GroenLinks een voorhoedepartij of een speelbal van maatschappelijke ontwikkelingen?

 Speelbal van internationale ontwikkelingen

Alle sprekers benadrukte dat de ontwikkeling van het gedachtegoed van GroenLinks gevormd werd door externe factoren. Het sterkst kwam dit naar voren in het betoog van Joost Lagendijk: 'vraagstukken van oorlog en vrede hebben voortdurend tot discussie binnen de partij geleid. Nieuwe conflicten stelden GroenLinks voor nieuwe dilemma's.' Eén conflict zorgde voor fundamentele veranderingen over het denken over het gebruik van geweld binnen GroenLinks: de oorlog in Joegoslavië. Tussen 1992 en 1995 concentreerde de gewelddadigheden zich in Bosnië-Herzegovina: 'Serviërs zuiverden gebieden van Bosnische Moslims en Kroaten, en als zij de kans kregen deden de Kroaten en Moslims dat even hard terug. Op televisie verschenen beelden die deden denken aan de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog. Er moest wat gebeuren. In 1995 hebben de Verenigde Staten uiteindelijk ingegrepen. Het algemene gevoel was: dit nooit meer, op de deurmat van Europa mogen mensen elkaar niet afmaken. En dan begint in 1999 hetzelfde in Kosovo als in Bosnië had plaatsgevonden: door Servische moordpartijen werden de Kosovaren de grens over gejaagd. Het geweten van de NAVO begint op te spelen: ze gaat zonder VN-mandaat over tot luchtaanvallen op militaire en civiele doelen. Na veel interne debatten koos GroenLinks ervoor om het ingrijpen te steunen.'

 Wetenschappelijke ontwikkelingen lossen groene conflicten op

Maar ook in het denken over het milieu spelen ontwikkelingen buiten GroenLinks een belangrijke rol over het denken binnen GroenLinks over economie en ecologie, zij het minder dramatisch. In de beginjaren een hevig debat tussen mensen diegene die voorstander zijn van beperking van de consumptie in Nederland door de invoering van een eco-tax en mensen die de positie van mensen met een laag inkomen willen beschermen tegen zo'n eco-tax. Marijke Vos: ' Groene en linkse doelen stonden haaks op elkaar.' Groene en sociale Kamerleden stonden hier recht tegenover elkaar. De angel zat hem in het idee dat de consumptie moest afnemen. In 1998 verschoof het denken onder andere door het boek Factor 4. Het boek stelde dat ‘als de overheid kiest voor duurzame technologie zoals zonne-energie, een verdubbeling van de welvaart gepaard gaan met een halvering van de druk op het milieu. In het verkiezingsprogramma van 1998 lezen we niets meer over krimp: GroenLinks is voorstander van ‘Nederland innovatieland’, een land dat goed is in allerlei nieuwe milieutechnologie waar groei samen kan gaan met het milieu. De win-wingedachte is geboren. Omdat groen juist goed is voor de economie, is de spanning tussen groen en links verdwenen.’ Wetenschappelijke ontwikkelingen halen de angel uit een van de centrale debatten van GroenLinks in de eerste jaren.

Individualisering als reactie op Fortuyn

Volgens Dick Pels, de directeur van het Wetenschappelijk Bureau, speelden ook externe factoren een belangrijke rol in het denken over de multiculturele samenleving: 'Tussen de tijd van de PSP en de PPR en de tijd van Femke Halsema is de balans verschoven van collectieve naar individuele emancipatie. De nadruk lag integratie met behoud van eigen cultuur en identiteit. We mochten geen kritiek leveren op andere culturen, dat was racistisch.' Dat is de lijn van GroenLinks tot eind jaren '90, dan komt Paul Scheffer met zijn essay 'Het Multiculturele Drama', Fortuyn met zijn kritiek op de gebrekkige integratie van Moslims en Ayaan Hirshi Ali met haar felle Islam-kritiek. Pels: 'Het besef is ontstaan dat dit onvoldoende is. Minderheden hebben ook hun eigen minderheden die ze onderdrukken. ' Pels wijst op Halsema's laatste speech over godsdienstvrijheid: Halsema stelde dat GroenLinks solidair moet zijn met de jonge islamitische meiden, die zich willen emanciperen uit de macht van oudere mannen.

 Vergrijzing noodzaakt tot harde ingrepen

In het denken over GroenLinks over de verdeling van arbeid en inkomen, was er jarenlang een radicale stroming in de partij aanwezig, volgens Kees Vendrik: 'de radicale traditie is de traditie van het basisinkomen. Mensen zouden een van overheidswege gegarandeerd inkomen moeten krijgen, om ze te bevrijden uit arbeidsdwang.' De doodslag voor het denken over het basisinkomen, en vormend voor veel ideeen van GroenLinks over de verzorgingsstaat is de vergrijzing: neem de AOW, dat is nu een soort basisinkomen met een leeftijdsgrens: 'als je niet werkt, dan ben je nu gratis mee verzekerd, zonder dat daar verplichtingen tegenover staan. Dat is niet te handhaven: we hebben straks iedereen nodig. De vergrijzing is een groot probleem. Er zullen evenveel mensen extra in de zorg nodig zijn als er jonge mensen op de arbeidsmarkt bij komen.' Daarom zat in Vrijheid Eerlijk Delen ook een AOW-voorstel, dat mensen stimuleert te gaan werken.

 

Voor Europa omdat het daar wel kan

In de laatste twintig jaar is GroenLinks ook veel positiever geworden over de Europese Unie. Lagendijk: ‘De CPN, PSP en PPR waren nog buitengewoon kritisch over de Europese Gemeenschap. Het was in hun ogen een economisch samenwerkingsverband dat niet groen en niet democratisch was. Ze zagen het als een instrument van het kapitalisme en de multinationals.' GroenLinks stemt tegen het Verdrag van Maastricht en Verdrag van Amsterdam. 'En dan komt in 2001 het Verdrag van Nice. Van de drie verdragen het slechtste verdrag. GroenLinks stemt vóór.' Ook is GroenLinks in 2005 één van de voorstanders van de Europese Grondwet. Geleidelijk is GroenLinks positiever over de Unie gaan denken, omdat deze steeds meer ging doen op milieugebied en ook de macht van het Europees Parlement werd uitgebreid. Lagendijk: ‘in Europa kun je een veel groener beleid krijgen dan op het nationale niveau. Dat heeft er mee te maken dat de Unie zelf veranderd is, van een economisch verband zonder controle, naar een verband waarin mensenrechten en milieu een belangrijke rol spelen.'

 Vooruitlopen of volgen?

Is GroenLinks dan een speelbal van internationale gebeurtenissen? Reageert ze slechts op maatschappelijke ontwikkelingen als vergrijzing of groeiende onvrede met integratie? In een aantal betogen is ook duidelijk te zien dat GroenLinks vooruitloopt in de ontwikkeling van haar ideeen.

In het denken over vergrijzing en de AOW liep GroenLinks vooruit. De voorstellen over de AOW werden al geformuleerd in Vrijheid Eerlijk Delen, een discussienota van Halsema en Van Gent over de toekomst van de verzorgingsstaat , uit 2004 vijf jaar voor de discussie over de AOW in Nederland losbarste. GroenLinks liep in Vrijheid Eerlijk Delen ver vooruit op het debat over de verzorgingssaat. Vendrik: 'Feministische en progressieve economen wezen op de nadelen van het Rijnlandse model (het dominante model van sociaal-economische verhouding in Nederland – SO): op de arbeidsmarkt ontstaat ongelijkheid en uitsluiting. We moeten het opnemen voor de mensen die aan de rand van de arbeidsmarkt staan. Het ontslagrecht, bijvoorbeeld, dat moet echt worden gemoderniseerd. Het is geen bescherming tegen ontslag, maar vooral een vergoedingsregeling. Het is nu zo dat naarmate je langer werkt en meer verdient, je een grotere vergoeding krijgt. Dat zorgt voor een absurd ongelijke verdeling.'

Maar dit is ook zichtbaar in andere onderwerpen, Lagendijk: 'Wat wel erg opvallend is in het eerste programma van uitgangspunten van GroenLinks uit 1992, is de vernieuwde visie op de rol van het Nederlandse leger: een klein professioneel leger moest ter beschikking staan van een multinationale vredesmacht om op te treden ter handhaving en eventueel herstel van de internationale rechtsorde. Deze opvatting getuigt van een groot inzicht in de ontwikkeling van het Nederlandse leger.' Gedurende de jaren '90 en '00 verschuift de functie van het Nederlandse leger steeds meer juist naar deze functies.

Volgens Vos liep GroenLinks ver vooruit in denken over vergroening van de belastingen: 'We waren voorstander van een ecotax in het eerste verkiezingsprogramma. Hans van Mierlo noemde vergroening van de belastingen toen een schreeuw in de nacht. De vergroening van de economie was een vinding van GroenLinks. We waren vanaf het begin modern: laat vervuilers betalen en beloon wie het goed doet.' Bas Eickhout, als Europees Parlementarier een van de nieuwe groene gezichten van GroenLinks is het met haar eens: 'In de jaren '90 waren we de tijd ver vooruit. Tien jaar later kregen we gelijk.'

Leave a Reply