Ze nam vandaag plotseling afscheid van de politiek. Femke Halsema. Ze was in de laatste jaren uitgegroeid tot een van de grote leiders van links. Niet omdat ze de grootste partij leidde, maar omdat zij ook zeker intellectueel de leider was van een \u201cideeenpartij opzoek naar macht\u201d (Halsema 2006). Het was haar visie die gevoed werd door haar warsheid van dogmatiek, die haar gedurende acht jaar een van de meest inspirerende politici maakte. Een korte blik over de ontwikkeling in het denken van Femke Halsema.<\/p>\n
Halsema begint haar maatschappelijke carri\u00e8re bij de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Ze houdt zich als criminologe met name bezig met het veiligheidsvraagstuk. Halsema (1995a:91; Halsema en Bunkers, 1995) pleit voor een pragmatische benadering van criminaliteit. We moeten volgens Halsema (1995a:92) een bescheiden verwachting hebben over wat de overheid kan doen. Harde maatregelen tegen criminaliteit kunnen ook maar zoveel bereiken maar daar geven wel wat voorop. Halsema prijst het \u201cNederlandse\u201d model van strafvervolging, dat zich kenmerkt door een humane behandeling van daders (Halsema 1995a:93). Dit slaat een balans tussen het kanaliseren van wraak en het recht doen aan verdachten. Halsema heeft in het bijzonder oog voor de mensen aan de marge: zo moet het drugsbeleid voorkomen \u201cdat gebruikers onnodig gemarginaliseerd worden en voorkomen dat zij de zondebok worden van een (internationaal) politieke impasse\u201d (Dijksman en Halsema, 1995). Ze hecht aan een humaan stelsel van strafrecht en verzet zich tegen verzwaring van straffen: \u201cvoordat nieuwe hardere maatregelen overwogen worden, moeten wij ons misschien de vraag stellen in welk land wij het liefst willen wonen als wij bestraft zouden worden. Als het antwoord dan nog steeds Nederland is, laten we dan niet schrikken of ons schamen, maar stiekem trots zijn\u201d (Halsema 1995a:69). Ze kwam ook juist op dit ideaal van een mild strafklimaat terug in haar maidenspeech (Handelingen van de Tweede Kamer der Staten Generaal 6\/17\/1998).<\/p>\n
Daarnaast hield Halsema zich binnen de Wiardi Beckman Stichting bezig met ruimtelijke ordening: volgens haar moest de politiek \u201caan de ruimtelijke investeringen niet slechts economische, maar ook – en juist – ecologische en culturele doelstellingen te verbinden. Voor de sociaal-democratie ligt hier een majeure kans, als zij het aan zou durven om visionair en ambitieus te zijn.\u201d (Halsema en Hajer 1997) Ze keerde zich hier in het bijzonder tegen de auto: \u201c[d]e aanhoudende dominantie van de auto is echter niet alleen een aanslag op het milieu maar heeft bovendien een negatief effect op de sociale en culturele bevolkingssamenstelling van de oude steden en de groeikernen\u201d (Halsema en Hajer 1997).<\/p>\n
Halsema koos ervoor de PvdA te verlaten, omdat zij zich steeds minder thuis voelde bij die partij. Het moment van haar breuk was het politie optreden tegen de Eurotop in Amsterdam 1997 dat door prominente Amsterdamse PvdA\u2019ers werd gesteund: \u201c[e]en linkse partij behoort affiniteit te hebben met mensen uit de tegenbeweging en mensen in de politieke marge. Die bleek afwezig\u201d (Ornstein, 1997). Ze stapte over naar GroenLinks. In die partij ging zij op zoek naar een nieuwe linkse boodschap, die ze dan nog verwoordt in termen van culturele openheid, solidariteit en duurzaamheid: de centrale vraag was volgens Halsema \u201choe kunnen mensen uit verschillende groepen, met verschillende achtergronden toegang hebben tot de rijkdom die we al bezitten?\u201d (Powel, 1997). Linkse politiek moest \u201cals doel hebben een samenleving te cre\u00ebren zonder dat de welvaart explosief toe neemt en het milieu verder verslechtert. Ook een samenleving waar de grenzen niet hermetisch voor nieuwkomers worden afgesloten\u201d (Ornstein, 1997). <\/p>\n
In de Tweede Kamer richtte Halsema zich in de eerste jaren met name op justitie. Zij zette zich in \u201cvoor een cultureel open, minder hierarchisch geordende maatschappij waarin de overheid burgers ruimte geeft om zich te ontplooien\u201d (Halsema en Vendrik 30 Mei 2001). Voor haar \u201c[waren] de handhaving van het recht en het beschermen van de samenleving van grote waarde\u201d (Halsema, 1999). Ze was een exponent van de rechtsstatelijke traditie van GroenLinks. Hierin wordt \u201chet recht wordt gezien als een instrument in handen van burgers tegen een almachtige staat\u201d (Halsema, 2000). Dat betekent dat \u201cwaarborgen voor een fatsoenlijke behandelingen van burgers\u201d en \u201cdemocratische en juridische checks en balances\u201d noodzakelijk zijn (Halsema en Buitenweg 2001).<\/p>\n
Toen zij in 2002 partijleider werd, begon zij aan groots project: de ideologisch herorientatie van haar partij. Centraal in daarin staat het begrip vrijheid. Ze haalt hiervoor graag de Britse denker Isaiah Berlin aan (Halsema, 2004a). Deze onderscheidt een positief en een negatief vrijheidsbegrip. Aan de ene is er negatieve vrijheid \u201chet recht van burgers om gevrijwaard te zijn van dwang en onderdrukking door de overheid.\u201d (Halsema, 2004a). En aan de andere kant is er positieve vrijheid \u201cbevrijding van individuen uit achterstand en achterstelling\u201d en dat vereist juist overheidsingrijpen (Halsema, 2004a). In sociaal-cultureel opzicht pleit Halsema voor negatieve vrijheid. Ze wilt dat de overheid zich niet bemoeit met persoonlijke relaties, seksualiteit, religie en kleding (Halsema, 2004a). In sociaal-economisch opzicht pleit Halsema voor een positief vrijheidsbegrip: de overheid zich inspannen voor een rechtvaardige spreiding van welvaart omdat hiermee mensen vrij worden gemaakt.<\/p>\n
Deze twee thema\u2019s, culturele openheid en sociale rechtvaardigheid blijven voortdurend voor Halsema politiek relevant: waar het gaat om deze sociaal-culturele onderwerpen toont Halsema zich nog steeds een exponent van de rechtstatelijke traditie: \u201cTegenover de autoriteiten van de koning en de kerk is onze democratische rechtsstaat bevochten. Dat is een strijd geweest v\u00f3\u00f3r individuele rechten, v\u00f3\u00f3r het zelf kunnen nadenken over wat we van waarde vinden in ons leven, en dus ook v\u00f3\u00f3r godsdienstvrijheid.\u201d (Halsema 2010b). Ook godsdienstvrijheid is voor Halsema een individuele vrijheid: ze haalde in dit opzicht het begrip gewetensdwang aan. Niemand mag worden afgehouden van zijn religieuze overtuigingen: \u201cKerk noch staat mogen mensen dwingen te geloven of hun geloof af te leggen\u201d (Halsema, 2010a). En dat betekent juist dat vrijzinnigheid nooit kan vervallen in onverschilligheid ten opzichte van intolerantie: iedere burger moet \u201czijn eigenaardigheden gegund om te voorkomen dat hij opgesloten raakt in een van bovenaf opgelegde, benauwende groepsmoraal\u201d (Halsema 2005a:211). Geloofsvrijheid mag niet betekenen dat geloof \u201ckan leiden tot het veroordelen of uitsluiten van andersdenkenden\u201d (Halsema, 2010a).<\/p>\n
Halsema pleitte \u201ceen gezond wantrouwen tegen te grote staatsmacht.\u201d (Halsema en Zonneveld 2006, p.122). Macht vraagt volgens Halsema om tegen macht: \u201cBurgers moeten actief worden uitgenodigd om de macht te controleren\u201d (Halsema, 2004b) Volgens Halsema moeten we juist \u201cin angstige tijden\u201d ons blijven \u201crealiseren dat de fundamentele vrijheden die door de Grondwet worden beschermd het bezit van burgers zijn. Grondrechten zijn niet het bezit van de overheid of van politici, die ze vervolgens aan sommige ingezetenen wel<\/em> en aan anderen niet kunnen uitdelen.\u201d (Halsema en Zonneveld 2006:122). Door een meerderheid te halen voor haar voorstel de grondwet te wijzigingen zodat rechters wetten aan de grondwet kunnen toetsen maakte zij een belangrijke stap om de rechten van burgers te verzekeren: \u201c[a]ls wij constitutionele toetsing onthouden aan onze burgers, onthouden wij hun ook de rechtsbescherming die de Grondwet hun juist belooft (Halsema 2008a).\u201d<\/p>\n In economisch opzicht ontvouwde Halsema een vernieuwende politieke agenda \u201cVrijheid Eerlijk Delen\u201d (Halsema en Van Gent, 2005). In haar ogen hadden \u201clinkse partijen zich de afgelopen decennia te veel in de hoek laten drukken van behoudzucht\u201d (Halsema en Zonneveld 2006:143-144). Halsema wilde niet de huidige instellingen in stand houden als deze een belemmeringen vormden voor de zelfontplooiingen van mensen (Halsema 2005a:209). Dat betrof in het bijzonder de positie van vrouwen in de bijstand: \u201cVoor te veel vrouwen in Nederland, autochtoon \u00e9n allochtoon,\u201d is volgens Halsema niet werken \u201ceen gedwongen keuze die het gevolg is van slechte opleidingen, een gebrek aan kansen en ouderwetse rolpatronen.\u201d (Halsema 2010c). Halsema deed innovatieve voorstellen op het gebied van de AOW, de WW en het ontslagrecht. De achterliggende argumentatie was er altijd een van emancipatie: \u201c[wij] willen mensen baas maken van hun eigen leven. (\u2026) Mensen moeten vrij en geemancipeerd kunnen leven. De eigen kracht van mensen moeten we vergroten en mensen niet afhankelijk maken of afschrijven.\u201d (Halsema 2005b)<\/p>\n Individuele vrijheid is volgens Halsema niet te vereenzelvigen met consumentisme of ego\u00efsme (Halsema 2005:209). Vrijheid krijgt volgens Halsema slechts betekenis als zij gepaard gaat met een politieke conceptie van het goede leven en met verantwoordelijksbesef van het individu (Halsema 2005: 202). De overheid is volgens Halsema (2000) altijd een zedenmeester omdat politiek bedreven wordt bedreven uit normatieve uitgangspunten. Wat Halsema hiermee bedoelt, kan het best worden uitgelegd aan de hand van het voorbeeld van Berlijn: \u201cVoor mij is Berlijn een vrije stad. (…) Tolerantie voert de boventoon. Toch leidt dat in Berlijn niet tot onverschilligheid. Wat je als bezoeker vooral opvalt is de beleefdheid op straat. Zelfs in het spitsuur dringen mensen niet de U-Bahn binnen maar wachten ze tot anderen zijn uitgestapt. Alsof iedereen daar beseft dat je alleen vrij kan zijn als je rekening met elkaar houdt, elkaar ruimte biedt.\u201d (2006, p.165)<\/p>\n Milieu politiek is voor Halsema lang een veel minder dominant onderwerp geweest. Vanuit de liberale visie van Halsema vereist het milieu soms overheidsoptreden, namelijk omdat \u201cvrijheid ook wordt bepaald en belemmerd door de staat van natuur en milieu\u201d (Halsema, 2004a). Aan de andere kant moet milieupolitiek wel op een vrijzinnige manier bedreven worden, zonder benepen moralisme (Halsema, 2006:129). Pas in 2008 in haar essay \u201cGeluk!\u201d formuleerde Halsema (2008) haar groene agenda. Deze legde niet zo zeer de nadruk op natuurbehoud maar op een gelukkige, groene ontspannen samenleving. Er is volgens Halsema "een grote paradox verborgen in onze moderne Westerse economie en samenleving. We jagen op economische groei, materiele welvaart en luxe omdat we denken en hopen er gelukkiger van te worden. Tegelijkertijd vormen de bijbehorende verschijnselen van competitie, sociaal conflict en schaarste, stress en hufterigheid een serieuze bedreiging van ons geluk." (Halsema, 2008b:67).<\/p>\n Ik heb in het verleden geschreven dat Halsema een politica is en geen filosofe, die schrijft in reactie op beleidsstukken en niet op politieke theorieen. Dat is denk ik, niet geheel terecht. Halsema heeft zich altijd in het bijzonder ingezet voor het vernieuwen van de politieke idealen van linkse politiek: meer dan andere linkse leiders. Hierdoor was zij ook een leider op links. Dus misschien geen filosofe maar ook niet alleen maar politica. Misschien is eigenzinnige politieke denker wel de beste kenschets voor een politica die duidelijk genoot van lezen, denken, schrijven en het intellectuele debat.<\/p>\n In haar denken zijn duidelijke lijnen te herkennen: ze staat in een rechtsstatelijke traditie die in het bijzonder hecht aan de bescherming van de rechten van burgers, oog heeft voor mensen in de marge en staatsmacht wantrouwt. Het is deze progressief-liberale orientatie die haar opvattingen over andere onderwerpen onderbouwt en verdiept. Waar Halsema in 1997 nog de klassieke sociaal-democratische vraag stelt over de verdeling van rijkdom, heeft ze sinds 2004 een nieuwe progressief-sociale agenda ontwikkeld. Een agenda met progressief-liberale trekken: dat is te zien door de nadruk vrijheid, autonomie en zelfstandigheid, maar ook het oog dat ze heeft voor outsiders bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt, en het wantrouwen dat ze heeft ten opzichte van bevoogdende staatssarrangementen. Het milieu, een onderwerp waar Halsema al in 1997 over schrijft past veel minder goed in deze visie: moeten we auto-gebruik beperken of is dat moralistisch? Is economische groei te verenigen met ecologische duurzaamheid? Legt het milieu grenzen aan onze vrijheid of vinden we echt geluk als we een ontspannen, groen leven leiden? Tot een echt groen liberalisme is het nooit gekomen.<\/p>\n Ik zal de prominente plek die Halsema missen als een prominente stem in het publieke en het politieke debat. Ik zal Halsema missen als een van de meest inspirerende sprekers en schrijvers van de afgelopen tien jaar. Daarom hoop ik dat het schrijven en het denken bij Halsema niet stopt.<\/p>\n <\/p>\n Verwijzingen<\/em><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ze nam vandaag plotseling afscheid van de politiek. Femke Halsema. Ze was in de laatste jaren uitgegroeid tot een van de grote leiders van links. Niet omdat ze de grootste partij leidde, maar omdat zij ook zeker intellectueel de leider … Continue reading \n