Italiaanse politiek is in voortdurende verandering. Politici wisselen van partij, partijen vormen samen electorale blokken of fuseren tot nieuwe partijen, partijen breken met hun blokken of groepen splitsen uit hun partijen. Van de partijen, die jarenlang de Italiaanse politiek domineerden, de Christen-democraten en de communisten, is weinig meer over. Begin jaren ’90 is deze verandering ingezet: een corruptieschandaal gecombineerd met het politieke inzicht van Silvio Berlusconi leidden tot een fundamentele verandering van het partijenstelsel. Een belangrijke trend die in alle chaos en voortdurende verandering te zien is dat de links-rechts tegenstelling steeds meer andere politieke tegenstellingen overvleugelt: de Italiaanse partijen groeperen zich in electorale blokken die hun identiteit baseren op hun linkse of rechtse standpunten. Dat maakt het voor partijen die naast sociale ook groene of tolerante idealen hebben erg moeilijk.
In aan loop van de aankomende verkiezingen van begin april heeft het partijenstelsel een grote verandering ondergaan. De alliantie tussen linkse en centrum-linkse partijen die sinds 2006 het land heeft geregeerd, is op gesplitst. De centrum-linkse partijen hebben een gezamelijke partij gevormd: de Democratische Partij, waarin voormalige communisten en linkse Christen-democraten samen werken met sociaal-liberalen en sociaal-democraten. Kleinere partijtjes hebben zich bij deze nieuwe partij aangesloten. De partijen die linkser van het centrum staan, groenen en hard line communisten hebben een electoraal blok gevormd onder de naam Links – De Regenboog. De links-rechts as domineert het politieke systeem sterk: naast de centrum-linkse Democratische partij en de linkse regenboogalliantie zijn er nog twee andere blokken die relevant zijn: de rechtse alliantie van Berlusconi en een nieuwe centrum-rechtse alliantie van voormalig Christen- en sociaal-democraten. Voor partijen die combinaties maken tussen linkse en rechtse standpunten of die andere thema’s benadrukken dan economische is in dit partijenstelsel steeds minder ruimte.
Twee partijen die zich proberen te onttrekken aan de links-rechts as zijn interessant voor mensen die geinteresseerd zijn in groene, sociale en tolerante politiek: de Federatie van Groenen en de Italiaanse Radicalen. De Italiaanse Radicalen zijn liberaal zowel in economische als in morele zin: zij willen minder macht voor de katholieke kerk waar het gaat om de rechten van vrouwen en homo’s maar ook minder macht voor de overheid in de economie. Enerzijds ademt de partij het gevoel van de jaren ’60, van de seksuele revolutie en is zij sterk begaan met ontwikkelingssamenwerking en wereldvrede. Anderzijds staan de Radicalen voor een vrije markt en steunen ze het Amerikaanse buitenlands beleid. Voor een land waarin rechts staat voor economisch liberalisme en moreel conservatisme, is het voor deze partij moeilijk: sluiten zij zich aan bij het centrum-linkse blok dat hun steunt in hun seculiere politiek, of sluiten zij zich aan bij het rechtse blok dat hun steunt in hun marktliberale oplossingen? De partij heeft nu schoorvoetend gekozen voor centrum-links, terwijl ze eerder zich bij Berlusconi hadden aan gesloten.
Als groene partij probeerde de Federatie van Groenen zich eigenlijk te ontrekken aan het klassieke links-rechts schema: zowel linkse als rechtse partijen staan voor de belangen van de industrie. Groene partijen die het opnemen voor het milieu kunnen dus niet links of rechts zijn. Echter in het Italiaanse stelsel van electorale blokken moesten de Groenen kant wel kiezen. Zij sloten pacten met sociaal-democraten, met linkse partijen en nu dus met hard line communisten. Steeds meer wordt de groene boodschap van de partij gemengd met linkse standpunten. Onafhankelijke groene politiek, los van links en rechts was dus niet mogelijk.
In Italie kan je zien wat er gebeurd als de links-rechts tegenstelling de politiek domineert: er is geen ruimte voor partijen die tolerantie of milieu benadrukken. Binnen de verschillende politieke allianties kunnen partijen die linkse en rechtse standpunten mengen moeilijk hun plek vinden.
Dit artikel verscheen ook in de OverDWARS van de lente 2008.