Beperk Koehandel in de Eerste Kamer

Mooi was het niet. Dat stemmen voor de Eerste Kamer. Om restzetels te verdelen stemden allerlei Provinciale Statenleden op andere partijen. Maar waarom is dit stelsel eigenlijk zo? En kan het anders?

Het huidige stelsel is pas vier jaar geleden ingesteld. Daarvoor was er sprake van een stelsel met lijstverbindingen. Omdat de lijsten en de lijstverbindingen na de Provinciale Statenverkiezingen ingeleverd moesten worden, leidde dit ook tot "koehandel" met als doel om de coalitie of de oppositie van een meerderheid af te houden. De rekenmeesters van de partijen maakte zulke lijstverbindingen dat partijen hier optimaal van zouden profiteren. Ideologische verwantschap telde daarbij minder. Bijvoorbeeld: de PvdA en GroenLinks kunnen sterk ideologisch verwant zijn, maar als het qua zetels beter is voor de PvdA om zelfstandig te gaan, dan zal ze het doen. Het stelsel leidt dus ook tot bonte combinaties: het OSF (een verbond van regionale partijen), de VVD en D66 hadden toen een lijstverbinding. Nu werkte het OSF samen met de 50+, de VVD met de PVV en CDA en D66 met de PvdA. Het huidige stelsel zonder lijstverbindingen had als doel om deze koehandel te ondermijnen. Maar de mogelijkheid van strategisch stemmen was door de wetgever onderschat.

Waarom is er sprake van koehandel? In essentie omdat er restzetels zijn. Sommige partijen halen 1.4 zetel andere 2.6. Die 0.4 en de o.6 zetel moeten zo eerlijk mogelijk gedeeld worden tussen de partijen. Omdat er een lange tijd zit tussen de verkiezing van de Provinciale Staten en de Eerste Kamer, worden de lijsten met lijstverbindingen pas ingediend na de verkiezingen. Daardoor konden er in het verleden allerlei deals gesloten worden met lijstverbindingen en nu kunnen er dus lijsten worden ingediend (Koornstra) die op het eerste gezicht geen zetel zouden kunnen winnen.

Met een hele simpele wijziging kan al deze koehandel worden geminimaliseerd en kan er helderheid voor de kiezer worden. Als de lijsten voor de Eerste Kamer pas ingediend moeten worden voor de Provinciale Statenverkiezingen (inclusief lijstverbindingen) dan wordt een deel van de koehandel tegen gegaan: partijen moeten hun voorkeuren voor wie er meer zetels krijgt uiten voor de verkiezingen. De coalitie moet dan uitspreken dat zij liever een meerderheid heeft, of de oppositie, of links, klein Christelijk of rechts. Net als bij de Tweede Kamerverkiezingen moeten kiezers weten welke partijen ze in de Eerste Kamer in helpen met hun stem. Ook zijn de lijsten (met lijsttrekkers) al bekend voor de verkiezingen – dan weten kiezers ook wie ze de Eerste Kamer in helpen.

Natuurlijk zal er dan nog de mogelijkheid bestaan dat Statenleden strategisch stemmen, maar als er minder 'partijen' zijn (in dit geval verbonden lijsten) dan zijn er ook minder restzetels te verdelen. Als er maar twee blokken zijn, zijn er geen restzetels. Dat vermindert het strategisch gedrag en de koehandel.

Beperk koehandel, vergroot transparantie en laat partijen hun voorkeuren uitspreken voor de verkiezingen.

One thought on “Beperk Koehandel in de Eerste Kamer

  1. deze oplossing ligt inderdaad voor de hand. maar betekent feitelijk dat de statenleden meer nog dan nu als stemvee worden gezien. het lijkt er immers op dat hen geen andere keus wordt geboden dan op hun eigen partij te stemmen en als dat zo is, kan de Eerste Kamer beter rechtstreeks op basis van de stembusuitslag worden samengesteld.
    het grootste bezwaar daarvan is, dat de verkiezing van het provinciaal bestuur dan nog meer dan bij de laatste Statenverkiezingen door de landelijke politiek zal worden overheerst en dat lijkt me voor de provincies geen wenselijke ontwikkeling. een tweede bezwaar is dat rechtstreekse verkiezing van zowel de Eerste als de Tweede Kamer als het ware twee kapiteins aan het roer van het Schip van Staat stelt.

    de beste oplossing is natuurlijk de opheffing van het bestaande tweekamerstelsel, maar dat zie ik niet snel gebeuren.
    de competentiestrijd tussen beide kamers kan ook worden beslecht door de rol van (een van bei)de kamers opnieuw te definiëren en te depolitiseren. Zo zou de senaat controlerende taken van de Tweede Kamer (‘Gehaktdag’, enquetes) kunnen overnemen en zich niet langer met de begrotingen bezighouden. het huidige functioneren van de senaat doet verwachten, dat ook dit een weinig werkbare oplossing biedt.
    een derde optie, die niet zonder debat over de taken kan, is voor de Eerste Kamer een ander kiesstelsel in te stellen. Ik denk daarbij aan een representatief districtenstelsel, waar kandidaten die in één kiesdistrict de absolute meerderheid behalen direct worden gekozen en de overige zetels worden toegewezen op basis van de aan lijsten toegevallen stemmen. daarmee wordt in ieder geval de band tussen kiezer en kamerlid versterkt.

    ideaal zijn deze oplossingen niet. het lijkt me daarom in ieder geval verstandig dat de wetgever terugkomt op het besluit lijstverbindingen voor de verkiezing van de Eerste Kamer af te schaffen. dat heeft de transparantie duidelijk niet bevorderd.

Leave a Reply