Gisteren was ik bij een lezing van een aio bij wijsbegeerte. Hij had het over het democratie-begrip van de liberaal Popper, dat hij contrasteerde met het denken van de conservatief Strauss. Alhoewel het het doel van de lezing was om Popper te bekritiseren, was ik, aan het einde van de lezing, zwaar gecharmeerd van elegante en coherente liberalisme van Popper. Ik zal hier proberen mijn interpretatie van dit liberalisme te geven. Dit zegt overigens niet dat ik het hier mee eens ben, maar het is wel mooi coherent.

In "The Open Society and Its Enemies" beschrijft Popper de politieke methode van het liberalisme. Dit bestaat uit drie onderdelen: de rechtsstaat, de democratie en hervorming. Deze drie zijn innig met elkaar verbonden.

• Een rechtsstaat hier is een politiek systeem waar de reikwijdte van overheidsingrijpen beperkt is door wetten, die er op gericht zijn de rechten van burgers te beschermen. In zo’n (voor juristen misschien breed) begrip van de rechtsstaat zit dus ook de scheiding van kerk en staat, dat erop gericht is geloofsvrijheid te beschermen en de vrije markt, waar de overheid niet (of slechts in beperkte rol) kan optreden. Er zijn veel funderingen van beperking van de overheid. Mijn favoriete is van J.S. Mill. Hij zegt: we weten niet wat de beste levenswijze is. Als we nu iedereen de vrijheid geven om zijn eigen leven te leiden ontstaan er duizende sociale expirementen, waar duizenden verschillende levenswijzen worden uitgeprobeerd. Door deze expirementen kunnen we er achter komen wat de beste levenswijze is.
• Een democratie hier is een politiek systeem waar de tijdsduur dat een partij aan de macht is beperkt wordt door regelmatige verkiezingen. Dit heeft als doel om de macht van de overheid te beperken, ten bate van de burgers.
• Met hervormingen (in Popper’s termen piece meal social engineering) wordt het veranderen van de samenleving door beperkt, zowel in reikwijdte als in mate, overheidsingrijpen bedoeld. Bijvoorbeeld, de overheid nationaliseert niet in een keer de hele suikerindustrie maar begint met een plantage. Dit laat ruimte voor allerlei experimenten om te kijken wat het beste overheidsbeleid is en zo kunnen mislukte experimenten gemakkelijk worden terug gedraaid.

Tussen al deze drie aspecten van de politieke methode van het liberalisme zijn verbindingen:

• Rechtsstaat en democratie: de democratie een middel om de overheidsmacht te beperken, net als de rechtsstaat dat is, even als de scheiding der machten en federalisme overigens.
• Rechtsstaat en hervormingen: zowel de rechtsstaat als het idee van hervormingsgewijze politiek is gebaseerd op het idee dat wij (de overheid en de mensheid) niet weten wat de beste levenswijze c.q. het juiste overheidsbeleid is en dat daarom expirementen nodig zijn om te ontdekken wat het beste werkt.
• Democratie en hervormingen: hervormingsgewijze politiek is de enige manier waarop een democratie kan werken: het is extreem kostbaar als iedere regering het land radicaal zou veranderen door het hele systeem om te gooien.