Geschiedenis & Evolutie

Ik was zaterdagmiddag op een symposium over geschiedenis en evolutie. De centrale vraag was of je evolutionaire modellen kan toepassen op het verloop van de (menselijke) geschiedenis. Dat vind ik zelf een interessant onderwerp, alhoewel ik noch historicus, noch bioloog ben.

Mijn interesse hiervoor is gewekt door de werkelijk verschrikkelijke filosofie colleges die ik bij Oudemans heb gevolgd. Ik ben daar besmet geraakt met het idee dat evolutionaire modellen toepasbaar zijn op mensen. Niet alleen omdat wij bepaald worden door genen die door evolutiebiologie beschreven worden, maar ook omdat wij bepaald worden door “memen”, kleine cultuur-deeltjes die zich in veel gevallen hetzelfde gedragen als genen . Dit vindt zijn basis in het werk van Dawkins met name de Selfis Gene. Volgens Dawkins is al het leven erop gericht om genen zich te laten voortplanten. Soorten en individuele levensvormen zijn dus slechts vehikels van genen om zich te laten voortplanten. Dit is geen raar idee omdat mutatie, selectie en erfelijkheid zich allemaal voor doen op het niveau van het gen. Dawkins meent dat memen, de kleinste stukjes cultuur, dingen als woorden, gereedschap, ideeen en riedeltjes zich op dezelfde manier gedragen als genen ook zij worden op basis van mutatie en fitness geselecteerd en verspreiden zich over de hele menselijke populatie. Het beste voorbeeld is zo’n liedje dat in je hoofd blijft zitten en je wel moet neurien. Zo’n liedje is erg “fit” voor de menselijke geest en verspreid zich makkelijk. Sommigen vergelijken het met een virus dat in dit geval van brein tot brein gaat om zich te verspreiden en daarbij het brein overneemt en naar zijn hand zet. Overigens zijn internethypes ook een typische meme, maar computervirussen ook.

Jared Diamond voegt, voor mijn gevoel, iets toe aan dit idee van een evolutionair cultuurbegrip. In zijn Guns, Germs and Steel legt hij uit waarom het westen de wereld domineert. Dat komt volgens hem omdat de geografische condities voor Europa zo waren dat zij gunstig waren voor economische ontwikkeling: dan gaat het met name om de aanwezige planten en dieren en de oost-west ligging van het Euraziatische continent, dat er voorzorgt dat plant- en diersoorten zich gemakkelijk verspreiding, namelijk door dezelfde temparatuur zones. Wat hij dus eigenlijk zegt is dat geografische condities gunstig kunnen zijn voor bepaalde memen: Europa was geschikt voor landbouw. Opvallend is het onderscheid dat hij maakt tussen China en Europa. Door de grillige kust van Europa kan het moeilijk beheerst worden als een rijk, anders dan China. Dit zorgt ervoor dat er verschillende staten onstaan die onderling concureren. Europa is dus geografisch geschikt voor het idee liberalisme. Zo’n visie werd ook al voorgestaan door Fareed Zakaria in zijn Future of Freedom.

Slechts een aantal sprekers op het symposium raakte deze thematiek. Het thema meme bleef volledig ongenoemd. Dat kan te maken hebben met de zachte dood die memetics als wetenschap is gestorven. De meest interessante bijdrage in deze zin kwam van Khaled Hakami die betoogde dat als je evolutionaire modellen wil toepassen op culturen (memen) dat je dan moet opletten dat cultuur iets anders is dan biologie. Er is sprake van diffusie en intentioneel gebruik. Waar de verspreiding van genen altijd onbedoeld is kunnen mensen juist memen gebruiken met een bepaald doel. Daarnaast kunnen memen zich veel makkelijker dan genen verspreiden, zij hoeven namelijk niet mee te liften op een DNA-spiraal die gelinkd is aan een bepaald soort, maar zij kunnen op een andere “soort” (een Chinees die communist wordt) of als eenling zich verspreiden. Een andere spreker zag collectief leren als een belangrijk kenmerk van menselijke geschiedenis: dus de verspreiding van memen. Een derde onderzocht handelsroutes als proxies voor verspreidingskanalen van menselijke cultuur (memewegen).

Het grootste probleem is dat als je eenmaal vanuit zo’n evolutionair model naar menselijke cultuur kijkt het moeilijk van je af te schudden is. Ook ik ben geinfecteerd….

Leave a Reply