Vandaag werd bekend dat Femke Halsema de Leonardo leerstoel aan de Universiteit van Tilburg zal aanvaarden. Op 26 mei 2011 zal zij de aanstelling afsluiten met een publieke lezing. Ik denk dat dit een belangrijke datum kan worden in de geschiedenis van GroenLinks.

Tijdens haar tijd aan de Leonardo leerstoel zal Halsema een boek schrijven over politiek in de 21ste eeuw. In 2007-2008 schreef Halsema ook aan een boek "Geluk!". Dit project was ooit begonnen als een nota in de Tweede Kamerfractie maar groeide al snel uit tot een kritische analyse van de maatschappij en de economie. Het schrijven van dit boek is een van de cruciale momenten geweest in de politieke carriere van Halsema, vanaf dit moment leek Halsema meer plezier in de politiek te krijgen. Halsema's statuur groeide. En haar partij steeg in de peilingen en maakte een mooie uitslag. Als bevestiging van haar status als grand dame van de Nederlandse politiek kreeg zij onder andere de Thorbecke prijs voor politieke welsprekendheid. Het is overduidelijk dat Halsema, die ooit haar politieke carriere begon bij het wetenschappelijk bureau van de PvdA een echte intellectueel is, die haar standpunten graag onderbouwd met een wetenschappelijke en filosofische analyse. Halsema heeft al eerder aangegeven dat zij net als haar Europese collega Buitenweg, graag zou willen promoveren na haar politieke carriere.

Halsema's politieke carriere krijgt bij de komende politieke beschouwingen een natuurlijke afsluiting: het was haar ambitie om na de verkiezingen van 2010 met GroenLinks een mooie verkiezingsuitslag te maken en dan GroenLinks te laten toe treden tot het kabinet. Ze had in de laatste acht jaar een verandering in haar partij teweeg gebracht: haar vrijzinnige, anti-dogmatische, progressieve koers wordt nu breed in de partij gedragen en bracht GroenLinks heel dicht bij landelijke regeringsmacht. Het zag ernaar uit dat met Paars+ zou lukken een ook een roti-variant met het CDA, was voor Halsema een optie. Het mocht helaas niet lukken. Tot frustratie van Halsema kozen de VVD en het CDA voor de PVV.

En wat rest Halsema dan? Nog eens 4 jaar oppositie voeren, in een verhard politiek klimaat? En dan hopen dat in 2014 GroenLinks wederom een kans maakt? Welke uitdaging zit daar nog in? "Politiek is voor passanten" zei Halsema zelf in een interview in de Volkskrant in 2006. En ook binnen GroenLinks geldt de regel dat politici maar twaalf jaar mogen aanblijven: statutair is nog een extra termijn zelfs onmogelijk. Hoogst waarschijnlijk zal Halsema in de komende vier jaar vertrekken. Over haar opvolging wordt openlijk gespeculeerd.

En dan volgt nu mijn Meindert Fennema moment: ik kan me voorstellen dat voor Halsema, de paar dagen dat ze in Tilburg kan les geven, onderzoeken en schrijven als een bevrijding zullen voelen uit de oppervlakkige interviews in de media en de harde kamerdebatten met de PVV. In het contact met de leergierige en slimme studenten uit deze masterclass zal Halsema de diepgang vinden die ze op de lerarenopleiding niet vond. Intellectuele discussies tijdens de lunch, constructieve kritiek op wat ze uitdenkt. Ik kan me voorstellen dat Halsema de volgende dag in de trein zit om naar de Tweede Kamer te gaan, ze zich afvraagt of ze daar nu echt gelukkig wordt.

En dan is haar lezing op 26 mei 2011 een uitgelezen moment om aan te kondigen dat ze de politiek verlaat. Ze zal vanaf 1 september 2011 beginnen aan een proefschrift, over de toekomst van het liberalisme. Dit geeft haar opvolger genoeg tijd en ruimte om zich te presenteren voor de Algemene Beschouwingen van 2011.

Ik wens Femke Halsema een mooie tijd aan de Universiteit van Tilburg toe, de komende maanden. En ik ben bang dat ik vanaf september 2011 haar aanwezigheid in de Nederlandse politiek zeer zal missen.

Alhoewel de eenentwintigste eeuw al tien jaar begonnen is, wordt links in Griekenland nog steeds gedomineerd door communisme. Is er tussen Marx, Lenin en Trotski nog ruimte voor groene, linkse en progressieve politiek?

De Griekse geschiedenis in de twintigste eeuw wordt gekenmerkt door een wisseling van periodes van democratie en dictatuur. De laatste periode van dictatuur liep af in 1974. Sindsdien wordt Griekenland om en om geregeerd door de centrum-rechtse Nieuwe Democratie-partij en de sociaal-democratische PASOK. Belangrijke thema’s in Griekenland zijn naast binnenlandse, economische politiek, de relatie tussen Griekenland en buurlanden als Macedonië, Turkije en Cyprus. Links van PASOK zijn er twee communistische groeperingen: de KKE en de Syriza.

De KKE is een communistische partij van de oude snit. Haar geschiedenis, die teruggaat terug tot 1918,  wordt gekenmerkt door onderdrukking door en verzet tegen de verschillend rechtse regimes die Griekenland heeft gekend. De KKE houdt zich aan deze geschiedenis vast; een partij van strijd en verzet tegen de dictatuur en het kapitalisme. Bijna even oud als de partij zijn het programma waar ze vanuit gaat: de partij houdt nog steeds vast aan ideeën als centrale planning van de economie en socialisatie van de productiemiddelen. Ze combineert dit met een klassieke communistische retoriek over klassenstrijd en de onvermijdelijke revolutie tegen de bourgeoisie. Ze verzet zich daarnaast hevig tegen het Griekse lidmaatschap van de NAVO en de Europese Unie. Griekenland moet zichzelf bevrijden van de imperialistische orde van de Verenigde Staten: het Griekse volk moet onder het socialisme haar eigen koers kiezen. Dat betekent ook dat de partij zich tegenover de buurlanden van Griekenland de KKE zich tamelijk fel opstelt. Een partij dus die is blijven hangen in de geschiedenis. Geen logische keuze voor progressieven.

Zoals de meeste communistische partijen werd de KKE ook gekenmerkt door allerlei schisma’s. Sinds 1968 bestond er naast de KKE de KKE-intern. Deze partij koos voor een nieuw communisme. Ze volgde niet de Sovjet-Unie, maar richtte zich op de Italiaanse communisten die kozen voor een socialisme-met-een-menselijk-gezicht. Sinds de democratisering van 1974 was de partij een van de kleinere krachten in het parlement. Na de val van de muur vormde de twee KKE’s samen met verschillende andere linkse partijen (vaak andere splitsingen uit de KKE) een coalitie Synaspismos. De originele KKE splitste zich in 1990 weer uit deze alliantie. Sindsdien zijn er twee middelgrote linkse partijen in Griekenland, de communisten van de KKE en de linkse coalitie, die allerlei verschillende herschikkingen heeft overleefd en allerlei verschillende benaming heeft gehad. Sinds 2004 heet de alliantie Syriza. Voor Syriza staat klassieke linkse politiek nog steeds voorop, maar er is ruimte voor verschillende stromingen en groeperingen van sociaal-democraten, via trotskisten tot eco-marxisten. De partij is in vergelijking met de KKE vooruitstrevender op morele vraagstukken en heeft meer oog voor het milieu. De buitenlandse politiek van de partij is pro-Europees en kiest voor een verzoenende toon ten opzichte van de buurlanden van Griekeland. Het is bijna de Griekse versie van GroenLinks, een linkse partij met een groene oriëntatie die gevormd is door de fusie van linkse groeperingen.

Syriza is echter niet de officiele zusterpartij van GroenLinks. Dat zijn de Eco-Groenen. Deze hebben sinds 2009 een zetel in het Europees Parlement, uiteraard bij de Groene fractie. Zoals wel meer groene partijen uit Oost-Europa zijn de Eco-Groenen niet een uitgesproken linkse partij. De partij is duidelijk progressief en groen. Ze staan voor een democratische, multiculturele, vrije samenleving. Griekenland moet verder integreren in de Europese Unie en zich verzoenende opstellen ten opzichte van haar buren. Echter waar het gaat om een sociale economie is hun programma een stuk vager: het legt de nadruk op kleine groene bedrijvigheid. Daarnaast zijn veel van hun kiezers afkomstig van centrum-rechts, op zoek naar een progressief alternatief voor de centrum-rechtse regering. Bij de parlementsverkiezingen bleven de Eco-Groenen echter te klein om in het parlement te komen.

Er zijn maar weinig landen in Europa waar er zoveel communisten in het parlement vertegenwoordigd zijn, in al hun diversiteit. Van nauwelijks hervormde hardliners tot eco-marxisten. Misschien is de toekomst van Griekenland als een open, progressieve samenleving met een sociale en groene economie zelfs wel het beste in handen van sommige van deze communisten.

Dit artikel verscheen ook in de OverDWARS winter 2009.

Omdat de zaal van de Eerste Kamer te klein was om het publiek voor de conferentie "Godsdienstvrij of vrij van godsdienst" te huisvesten, week men uit naar de Utrechtse Jacobikerk. Meer dan 300 mensen waren afgekomen op de conferentie, georganiseerd door het Wetenschappelijk Bureau en de Senaatsfractie van GroenLinks, de Linker Wang en een groep Amsterdamse studenten. Centraal in de debatten stond de verhouding tussen geloof en emancipatie.

Herman Meijer, oud-GroenLinks voorzitter, homo-activist en Christen, stelde dat  het Christendom en homo-emancipatie elkaar kunnen versterken. Hij beschouwde homoseksualiteit als een genadegave. Juist een homoseksuele gelovige kan een belangrijke rol spelen in zijn gemeente Mensen komen bij hem langs met hun persoonlijke problemen, "want ze denken hij: 'begrijpt dat wel'". Lelya Çakir, voorzitter moslimvrouwenorganisatie Al Nisa, vertelde dat ze als Moslima tegen onbegrip aan loopt: "ik wil mij emanciperen binnen Islamitische kaders, maar dat wordt niet geaccepteerd door het feminisme."

Femke Halsema stond uitgebreid stil bij die vraag: hoe moet je aan geloofsvrijheid vormgeven als je solidair wil zijn met vrouwen en homo's die zich emanciperen.  Halsema plaatste zich in de traditie van de PPR, één van de voorgangers van GroenLinks. Deze partij kwam op voor mensen die "zich los maakten van de kerkelijke voorschriften zonder hun geloof te willen verliezen." Halsema ontleende uit deze traditie het idee dat geloofsvrijheid inhoudt dat "er geen enkele vorm van gewetensdwang mag zijn. Geen mens mag worden afgehouden van zijn religieuze overtuigingen."

Halsema neemt vanuit deze traditie een genuanceerde positie in in het Islam-debat. Halsema erkende aan de ene kant dat de Islam bij Nederland hoort maar stelde ook "de intolerantie die met name de Orthodoxe Islam herbergt " aan de kaak. Ze wil juist meer doen om Islamitische homo's en vrouwen in staat te stellen vrije keuzes te maken. "Daarom moeten we de confrontatie zoeken met die Islamitische voorgangers die gewetensdwang uitoefenen op minderheden in eigen kring."

Sophie in 't Veld, D66-Europarlementarier deelde de positie van Halsema. Wel sprak zij haar vrees uit over de groeiende invloed van religieuze organisaties op de Europese politiek vooral waar het gaat om vrouwen- en homorechten: "De Katholieke Kerk dreigt uit te groeien tot een Europese versie van de Amerikaanse religious right". Rouvoet, op dat moment nog ChristenUnie vice-premier, meende dat het betoog van Halsema een "sympathieke grondtoon had." Hij had echter ook kritiek die hij later scherp in de Volkskrant verwoordde: "grondrechten zijn bedoeld om de politiek op afstand van het privédomein te houden." Dat betekent volgens Rouvoet dat de overheid zich niet moet bemoeien met de vraag in hoeverre mensen vrij hun keuzes maken. Immers "de scheiding van kerk en staat werkt niet één maar twee kanten op." Halsema twitterde dat zij in deze clash tussen grondrechten "bij de redelijkheid van haar middenpositie" bleef.

Dit artikel verscheen ook in het GroenLinks Magazine November 2010.

GroenLinks is een van de weinige grotere Europese Groene partijen die nog nooit meeregeerden. Maar de kans dat dat verandert, is groter dan ooit.  Wat moet de partij doen als ze aan de formatietafel gevraagd wordt en wat  vooral laten? Twee Groenenwatchers geven advies en reflecteren op de kansen op een doorbraak van Groen  als politieke factor van gewicht.

GroenLinks en veel zusterpartijen hadden tot nu toe een voorkeur voor coalities met links. Zouden ze ook kunnen deelnemen aan een coalitie zónder een linkse partij, of worden ze dan te kwetsbaar voor aanvallen vanuit die hoek?

Little: in theorie zou elke kleine partij een voorkeur moeten hebben voor een centrale positie, een spilpositie in het partijenstelsel. Als je meer opties open houdt, vergroot je je onderhandelingspositie. In de praktijk kan het schuiven naar een centrumpositie electoraal risicovol zijn. In het verleden neigden veel Groene partijen naar een regering met centrum-links, getuige coalities in Finland, Italië, Frankrijk, Duitsland en België. Maar in 2007 traden de Ierse, Finse en Tsjechische Groenen toe tot regeringen met centrum-rechtse partijen. In Tsjechië bijvoorbeeld bevonden ze  zich in 2007 in een relatief sterke positie, omdat ze nodig waren voor een meerderheid en geen van de twee grote partijen hadden uitgesloten. Na maandenlang onderhandelen kregen ze twee ministersposten (milieu en mensenrechten minderheden) en mochten een onafhankelijke senator voordragen als minister van Buitenlandse zaken. Of ze worden afgestraft of beloond door de kiezer, moet nog blijken. Geen van de drie partijen heeft  na toetreding tot zo’n kabinet nog deelgenomen aan verkiezingen. Na deelname aan centrum-linkse coalities verschillende verkiezingsuitslagen voor Groene partijen sterk: gematigd succes in sommige gevallen, grote tegenvallers in andere.

Rihoux: Toetreden tot een centrum-rechtse coalitie kan moeilijk zijn vanwege de grotere ideologische afstand, zeker voor GroenLinks dat haar wortels heeft in partijen links van de sociaal-democraten. Maar het kan ook een voordeel zijn, omdat de kans kleiner is dat coalitiepartners de sociaal-economische successen opeisen. Dat laatste gebeurde in België, waar de Parti Socialiste  en Écolo elkaar voortdurend beconcurreerden, met grote onderlinge spanningen tot gevolg. Zo’n strategie is evenmin goed.

Little: Gezien de ervaringen tot nu toe, valt te verwachten dat coalities met zowel centrum-rechtse als centrum-linkse partijen niet makkelijk of harmonieus zullen zijn. Deelname aan een coalitiekabinet geeft een partij echter ook de mogelijkheid om een deel van het programma in praktijk te brengen en de geloofwaardigheid bij de kiezers te vergroten.

Rihoux: Een strategie zonder risico bestaat niet. Als je besluit tot regeringsdeelname moet je twee dingen overwegen: kunnen de leden ermee leven? Hoe pragmatischer die zijn, hoe eerder ze zullen vinden dat een plaats in welke coalitie dan ook beter is dan een plaats in de oppositie. De kiezers zullen resultaten verwachten. Is de partij in staat om in redelijk korte tijd te laten zien wat ze heeft bereikt?

Wat zijn, als je kijkt naar ervaringen van elders, de voorwaarden voor programmatisch succes?

Little: Groene partijen zijn in coalities altijd de kleinere partners geweest. En ze kwamen bijna nooit in de regering vanuit een sterke strategische positie. Dus kunnen ze vanuit de regering slechts beperkte beleidsdoelen bereiken. Dat is lastig voor een kleine partij maar des te lastiger voor een partij die voor het eerst deelneemt aan een kabinet, omdat die altijd moet samenwerken met – en strijden tegen – gevestigde belangen.

Rihoux: Wat vooral telt, is je strategische positie binnen de coalitie: je hebt een sterke band nodig met ten minste twee of drie partners. En je moet goede mensen in de regering zetten. Daarnaast is het voor een partij zonder regeringservaring verstandig om beleidsadviseurs van buiten in te huren die regeringservaring hebben. Als je alleen maar technische kennis meebrengt, maar geen ervaring in regeren, kun je makkelijk de fout in gaan.

Little: Een van de voorwaarden voor programmatisch succes is eenheid in de partij. Daarvoor is het nodig dat de partijleden samen prioriteiten formuleren. Hierbij kunnen procedures van participatieve democratie waarover  veel Groene partijen beschikken, nuttig zijn. Maar dat aanscherpen van prioriteiten moet gebeuren vóór dat de partij de onderhandeling in gaat. Zulke collectieve besluitvormingsprocedures kunnen soms leiden tot conflicten, maar ze kunnen in moeilijke tijden ook bindend werken: ze geven de leden invloed op belangrijke beslissingen en ze kunnen de vertegenwoordigers in de regering legitimiteit geven. 

Moeten Groene partijen proberen een milieuportefeuille te krijgen, en zo het risico lopen om de Groene marge te worden van Paars, Rood of Geel? Of is het te riskant als ze het milieu, hun kernonderwerp, overlaten aan anderen?

Rihoux: Dat hangt af van het politieke gewicht: als de partij een zwakke positie heeft en maar één ministerpost kan krijgen, is het gevaarlijk om niet Milieu of Landbouw te nemen: dan heb je geen enkele garantie dat je het beleid kan beïnvloeden op thema’s die voor je electorale basis wezenlijk zijn. Maar kun je meer dan één post krijgen, dan is het interessant om voor andere portefeuilles te gaan, omdat je dan kunt uitstijgen boven het imago van de kleine partner die is gespecialiseerd in milieu.

Little: Europese Groene partijen hebben in bijna alle kabinetten waaraan ze deelnamen, de milieu portefeuille gekregen. Maar inmiddels hebben de meeste veel tijd besteed aan het ontwikkelen van visies op andere beleidsvraagstukken en zouden de milieuportefeuille kunnen beschouwen als een stap terug. Anderzijds hebben Groene politici veel ervaring en expertise op groene beleidsvraagstukken. Die kunnen ze uitbuiten. En ze zullen op die gebieden eerder als geloofwaardige ministers worden gezien.

Groenen hebben het in recente verkiezingen uitermate goed gedaan. Denken jullie dat ze een belangrijke factor zouden kunnen worden in Europese politieke systemen?

Little: In een aantal opzichten zijn ze dat al: ze hebben deelgenomen aan regeringen en een grote invloed gehad op de politieke agenda van de laatste twintig jaar. Maar op dit moment zijn alle Groene partijen binnen hun nationale systemen relatief klein. Ze kunnen hun invloed niet vergroten zonder electoraal succes.

Rihoux: Om invloed te hebben, hoeft een partij niet per se groot te zijn. De Duitse liberale FDP is daar een voorbeeld van; die kon veel naar haar hand zetten bij een stemmenpercentage van tussen de 5 en de 10.

Little: De recente verkiezingsuitslagen van Europe Écologie in de Franse regionale verkiezingen, Écolo in België en Bündnis 90/Die Grünen in Duitse federale verkiezingen in September laten zien dat deze partijen hun electoraat kunnen vergroten. Maar er moet nog veel gebeuren voor ze gezien kunnen worden als iets anders dan kleine partijen.

Rihoux: De mooie uitslagen van Europe Écologie maken die partij nog niet tot een machtsfactor, omdat ze plaatsvonden tijdens de Europese en regionale verkiezingen, die relatief onbelangrijk zijn. Die Grünen en Écolo zijn wél krachtiger geworden: ze zijn beter gestructureerd en hebben een stabiel electoraat. Écolo, en vooral Die Grünen, zijn erin geslaagd om buiten hun klassieke niche te groeien – en bijvoorbeeld ook de vakbeweging aan zich te binden, die voorheen alleen met de sociaal-democraten zaken deed. Dat uit je niche weten te komen is een voorwaarde voor succes. Maar dat succes  boekten de partijen deels door de zwakte van de concurrentie: zowel in Duitsland als in Wallonië verkeren de sociaal-democraten in een existentiële crisis omdat ze niet in staat zijn om zich zelf te vernieuwen. Daarnaast is er geen concurrentie van protestpartijen, zoals GroenLinks in Nederland heeft, zodat ze zowel de proteststemmen kunnen pakken als stemmen van links. Maar zodra de sociaal-democraten zich weten te moderniseren, kan dat  veranderen.

Kan Groen ooit mainstream worden, zonder het perspectief op een andere, bijna utopische samenleving die het Groene denken vaak kenmerkt, te verliezen?

Rihoux: Toetreden tot de macht houdt risico’s in, maar macht nastreven is waar politieke partijen voor zijn bedoeld. Via een positie in de regering kun je verandering bereiken. In de jaren ’80 en ’90 was bij veel partijen de utopische dimensie sterk,  maar sindsdien zijn de meeste veel pragmatischer geworden. Politiek betekent vuile handen maken, maar je kunt grootse idealen hebben en toch in staat zijn tot pragmatische keuzes. Écolo en Agalev (inmiddels omgedoopt tot Groen!, SO en LT) konden destijds in een coalitie stappen omdat ze compromissen wisten te sluiten en kregen het uitfaseren van kernenergie daarvoor terug, wat ze vanuit de oppositie nooit was gelukt’

Dit interview heb geschreven samen met Lin Tabak. Het verscheen in het GroenLinks Magazine van Juli 2010.

Een tijdje geleden schreef ik over het GroenLinkse debat vrijzinnig paternalisme. Dit is een manier om mensen te laten doen wat ze eigenlijk zouden willen. De bedenkers de Amerikaanse onderzoekers Thaler en Sunstein stellen dat veel mensen hun beslissingen maken op basis van irrationele gronden. In een supermarkt worden producten die op ooghoogte staan, worden vaker gekocht dan producten waar je voor moet bukken. Je kan dan die producten op ooghoogte zetten die gezond of goed voor het milieu zijn. Dan zullen mensen vaker het 'juiste' kiezen zonder dat ze gedwongen worden en waarbij mensen de vrijheid hebben om een andere keuze te hebben. De argumentatie is helder: mensen maken vaak verkeerde keuzes. En waarom zou de overheid mensen dan niet helpen om het juiste te doen, zeker als mensen gezonder willen leven en meer voor het milieu moeten doen?

Er zijn een aantal problemen, laat ik er een bekijken: het boek bevalt veel voorbeelden van hoe mensen de verkeerde keuzes maken bij het het winkelen in de supermarkt, bij het bepalen hoe ze hun geld moeten investeren, bij het maken van keuzes voor medicijnen en orgaandonatie. Maar het boek bevat ook veel voorbeelden van hoe burgers een irrationele keuze maken bij het selecteren van hun politici, op basis van de vraag "wie ziet er het meest betrouwbaar uit" maken volslagen niet-geinformeerde burgers uit een ander land, dezelfde keuze als veel kiezers. En worden kandidaten die het eerst op het stembiljet staan vaker verkozen dan mensen die op #2 staan. Kiezers kiezen niet op basis van een rationele afweging van plannen en competenties, maar op basis van uiterlijk of de manier waarop de keuze wordt aangeboden. Hoe kunnen we die politici selecteren die onze de goede kant op helpen als onze selectie daarvan niet rationeel is?

Maar ook politici maken vaak niet de rationele keuze. Daarbij spelen niet alleen onenigheden over wat de juiste keuze is of machtspolitieke keuzes een rol. Maar ook juist het type irrationele overwegingen die Thaler en Sunstein beschrijven: ook politici zijn gewone mensen. Juist de manier waarop de keuze wordt aangeboden is een manier om de uitkomst van besluitvorming te bepalen . Een beroemd voorbeeld gaat over een beslissing van de Romeinse Senaat bij de vervolging van een landverrader: door de keuze op een bepaalde manier voor te stellen, wist een Senator de beslissing in zijn voordeel te Nudge. Hij stelde voor om een stemming te houden waarbij er drie keuzes waren: onschuldig, moet bestraft worden met de doodstraf, moet bestraft worden verbanning. Een relatieve meerderheid (zeg 40%) van de senatoren koos voor onschuld, 30% voor de doodstraf en 30% voor verbanning. En hiermee was de landverrader op vrije voeten (meeste stemmen gelden), terwijl een meerderheid hem schuldig achtte. Er zijn voorbeelden te over van "irrationele" keuzes door groepen, sterker nog dat is een hele tak van de politicologie (deze wordt Heresthetics genoemd door Riker in zijn boek Liberalism vs. Populism; zie bv. voting paradox of Arrow's impossibility theorem). Wat Thaler en Sunstein beweren over burgers (de manier waarop de keuze wordt aangeboden bepaald de keuze) geldt evenzeer voor politici.

De confronterende vraag is dan "Who Nudges the Nudgers?" (Quis fodicet ipsos fodicantes?): als burgers irrationeel zijn, kiezen zij dan ook niet op een irrationele manier hun volksvertegenwoordigers? En kiezen die volksvertegenwoordigers dan weer irrationeel? Hebben Thaler en Sunstein wel door hoe confronterend hun conclusies zijn voor de politiek? En als dat zo is: moeten we dan politici dan wel toe staan om onze beslissingen te manipuleren, zeker als dit soort veranderingen in de keuze structuur niet op een transparante manier plaats kunnen vinden?

Ik denk dat het antwoord te vinden valt bij de Britse filosoof Karl Popper: hij stelt dat we in de politiek ons niet moeten richten op het vergroten van geluk, maar op het voorkomen van ongeluk. Laten we mensen niet dwingen of nudgen om de goede keuze te maken, maar in elk geval voorkomen dat er grote fouten gemaakt worden. En dat geldt evenzeer voor de politiek: laten we die niet zo inrichten dat we er van uitgaan dat onze best & brightest leider worden, maar ervanuit gaan dat onze politici ook mensen zijn die fouten kunnen maken en politiek zo inrichten dat we proberen te voorkomen dat incompetente (nog niet eens kwaad willende) politici zo min mogelijk schade kunnen doen.

Vorige week was ik bij een lezing van Klaas van Egmond, georganiseerd door het wetenschappelijk bureau van GroenLinks en de GroenLinks Academie. Hij stelde voor om een partijbrede coalitie te vormen. En nu de speculatie over het kabinet Rutte is afgelopen, is dat misschien ene interessante exceritie.

Welke partijen komen in aanmerking? Er zijn in Nederland acht partijen die groter zijn dan 5 zetels, die zouden allemaal in het kabinet komen. Het lijkt redelijk om uit te gaan van 12 ministersposten, even veel als nu maar wel iets beter verdeeld. Het wordt 2-2-2-2-1-1-1-1. De partij krijgt dat onderwerp toegewezen waarop hij "ownership" heeft. Voor partijen met twee posten kan de twee post iets minder goed passen. Daarnaast is er gekozen voor kabinet-nieuwe stijl, dat minder monistisch zal gaan opereren, meer bestaat uit bestuurders die compromissen kunnen sluiten dan politici die machtsspelletjes spelen.

• Algemene Zaken: Neelie Kroes (VVD) bij een kabinet-nieuwe-stijl past vrouwelijke bestuurder van formaat als premier.
• Binnenlandse Zaken & Integratie: Joost Eerdmans (onafh./PVV) zo'n regering vereist dat iedere partij capabele bestuurders als minister levert. Dat wordt voor de PVV lastig. Eerdmans is een van de Fortuyn-adepten die zich een redelijk politicus heeft getoond. Uiteraard past Integratie goed bij de PVV.
• Justitie: Piet-Hein Donner (CDA) echt het type bestuurder dat past in zo'n kabinet. Het onderwerp justitie past ook goed bij het CDA.
• Buitenlandse Zaken: Liliane Ploumen (PvdA) PvdA- en bestuurder op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Heeft als partijvoorzitter laten zien een goed bestuurder te zijn. BuZa is alleen niet echt een onderwerp waar een partij "ownership" op heeft. Daarnaast moet de PvdA een man en een vrouw als minister leveren.
• Defensie: Eimert van Middelkoop (CU) heeft zich ontwikkeld tot heel degelijke minister van Defensie. Zij krijgt als kleinste misschien een post die minder goed past.
• Financien: Jan Kees de Jager (CDA) een zeer capabele minister van financien. Het CDA past goed bij het onderwerp "financiele stabiliteit".
• Economische Zaken, Landbouw & Innovatie: Hans Hoogervorst (VVD) De VVD is eigenaar op het onderwerp "economische ontwikkeling" en Hoogervost is een sterke bestuurder op dat onderwerp.
• Natuur, Ruimtelijke Ordening & Milieu: Mirjam de Rijk (GL) GL krijgt als groene partij het ministerie van milieu, met daarop een groene bestuurder.
• Volkshuisvesting, Verkeer & Waterstaat: Marco Pastors (onafh./PVV) ook Pastors is zo'n Fortuyn-adept die bestuurlijke ervaring heeft. Verkeer (files) is typisch een onderwerp voor een populistische partij.
• Sociale Zaken & Werkgelegenheid: Ahmed Aboutaleb (PvdA) natuurlijk levert de PvdA de minister van sociale zaken, als eigenaar van het onderwerp "sociale zekerheid";
• Onderwijs, Cultuur & Wetenschap: Alexander Rinnooy Kan (D66) D66 is de onderwijspartij en levert zo een van echte progressief om de publieke sector te vernieuwen.
• Volksgezondheid, Welzijn & Jeugd: Tineke Slagter-Roukema (SP) De SP levert als zorgpartij de minister van volksgezondheid. Slagter-Roukema is SP senator, arts en bestuurder.

Bij de formatie van het Kabinet-Rutte zijn veel constitutionele regels en conventies van de formatie overtreden. Ik heb met rijzende verbazing gekeken naar de verdeling van ministersposten en staatssecretariaten. De gelijke verdeling van posten tussen CDA en VVD is opmerkelijk maar te begrijpen: er zijn veel posten te verdelen onder weinig partijen, dus dan kan je wat toegevelijker zijn naar de junior partner. Interessant is het ook om te zien hoe verantwoordelijkheden zijn verdeeld tussen staatssecretaris en minister.

• Algemene Zaken: tegen zijn eigen belofte in word Mark Rutte premier van een "bijzonder meerderheidskabinet". Het is een teken van vertrouwen in samenwerking met Wilders en het verzamelde team dat Rutte premier is geworden.
• Binnenlandse Zaken: De post Wonen, Wijken en Integratie komt bij BZK samen met asielzaken van Justitie. Hiermee wordt dit ministerie het ministerie van vier A's die het zwaar zullen krijgen: Antillianen, Allochtonen, Ambtenaren, Asielzoekers.. Er komt hier twee CDA-ministers, opvallend want dit ministerie is ook verantwoordelijk gemaakt voor de scheiding tussen kerk en staat: Donner, die van Justitie naar Sociale Zaken en Werkgelegenheid nu naar Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gaat als een echte routinier, en Leers als minister voor Immigratie en Asiel. Zelfs met volkshuisvesting erbij heeft Donner weinig te doen. En twee CDA-bewindspersonen lijkt mij voor de machtsbalans in het kabinet niet slim, maar het gebeurt wel vaker (Vogelaar en Cramer).
• Buitenlandse Zaken: in een van de weinig regelmatigheden die wel zijn behouden is de minister van Buitenlandse Zaken van dezelfde kleur als de premier. In de laatste 30 jaar was dat alleen in de paarse kabinetten zo. Rosenthal volgt Plasterk en Cramer op als professor-minister. De keuze om een staatssecretaris te benoemen voor Europese Zaken en Ontwikkelingssamenwerking is opmerkelijk: want deze bewindsman zal min-of-meer permanent de hele wereld rond moeten vliegen. Het laat zien dat dit kabinet de luiken naar de wereld heeft gesloten.
• Financien: geheel volgens de regels van de kunst levert de tweede partij de minister van finamcien en levert dan weer de grootste partij de staatssecretaris van financien. Dat levert een gezonde balans op tussen de partijen.
• Defensie: bij een liberale minister van Buitenlandse Zaken past een Christen-democratische minister van Defensie.
• Justitie & Veiligheid: eerder had Nederland een minister van Justitie (rechtvaardigheid), maar nu wordt het veiligheid. Ik vind het een voorteken van een verandering van prioriteiten: van de bescherming van burgerrechten naar het vergroten van veiligheid. Naast een Christen-democratische minister van Binnenlandse Zaken past een liberale minister van Justitie. Echter de keuze voor een liberale staatssecretaris (zeker de crimefighter Teeven naast de crimefighter Opstelten) lijkt me niet rationeel: dezelfde partij, dezelfde flank, wat voegt Teeven toe? Teeven krijgt overigens met name jeugd en gezins- en privaatrecht onder zich.
• Economische Zaken, Landbouw & Innovatie: een superministerie van Economische Zaken voor een zuiderlijke Christen-democraat, dat hadden de Duitsers in 2005 al. De keuze om het kleine ministerie van landbouw op te heffen kan ik begrijpen. Maar waarom de historicus Verhagen hier minister van wordt en zijn Christen-democratische collega de jurist Bleker staatssecretaris ontgaat mij volkomen. Bleker wordt verantwoordelijk voor landbouw en internationale handel, en volgt daarmee waarschijnlijk zijn collega of BuZa in een voortdurende rondreis langs Brussel en Shanghai. Opvallend is dat dit ministerie van bedrijvigheid zich ook blijft bezighouden met natuur.
• Sociale Zaken en Werkgelegenheid: de VVD leverde in de laatste 30 jaar nooit de minister van Sociale Zaken. Opnieuw zijn de minister en de staatssecretaris (de liberale boekhouders Blok en De Krom) qua partij of per politieke stroming niet van elkaar te onderscheiden . In de sociaal-economische vierhoek (EZ/Financien/Sociale Zaken en Werkgelegenheid/Premier) is de balans nu 2-2.
• Onderwijs, Cultuur en Wetenschap:  Een CDA minister met een VVD staatssecretaris lijkt me een logische keuze. De VVD staatssecretaris krijgt de hele portefeuille van minister Plasterk: wetenschap, cultuur en leraren. De CDA minister wordt dus met name verantwoordelijk voor onderwijs.
• Volksgezondheid, Welzijn en Sport: Een VVD minister met een CDA staatssecretaris lijkt me een logische keuze. Beoogd CDA-staatssecretaris Veldhuijzen is een van de weinige echt onverwachte benoeming.
• Infrastructuur en Milieu: een liberale minister van Verkeer, Waterstaat, Ruimtelijke Ordening en Milieu met een Christen-democratische staatssecretaris. Om 12 ministers te krijgen en een minister voor Immigratie en Asiel te krijgen werd de "groene" minister van Milieu gefuseerd met de "grijze" minister van verkeer. Ik hoop dat sociaal-liberaal Schultz van Haegen-Maas Geesteranus het groene gezicht van dit kabinet kan worden, maar de kans is groot is dat ook zij toe moet geven aan grijze overwegingen. Dat is ook al te zien aan het feit dat haar CDA staatssecretaris milieu krijgt.

Al met al lijkt er met twee bewindspersonen niet consequent gekozen voor het beschermen van machtsbalans tussen de twee partijen. In plaats daarvan zijn een aantal onderwerpen (economie, binnenlandse zaken, veiligheid) overgegeven aan een partij, twee keer aan de junior partner het CDA. Daarnaast is een groot aantal vertrouwelingen genoemd. Het is een teken in mijn ogen dat de partijleiders elkaar vertrouwen en verwachten dat dit kabinet stabiel zal worden.

Dit artikel verscheen eerder in bewerkte versie in een special issue van De Helling over democratische vernieuwing. Ik heb dit geschreven samen met Tom Louwerse.

GroenLinks is voortgekomen uit de democratiseringsbewegingen van de jaren zestig en zeventig. De vier partijen die in 1989 GroenLinks vormden waren een direct product van deze bewegingen of waren hier sterk door gevormd. Dus toen de partij in 1991 haar doelstellingen formuleerde, was het niet opmerkelijk dat ze de eerste hiervan “een democratische rechtsstaat, waarin individuele vrijheden zijn gewaarborgd en alle ingezetenen gelijke politieke rechten hebben” was. Sindsdien heeft het denken binnen GroenLinks over democratisering echter vrijwel stilgestaan. Nog steeds echoot GroenLinks in haar nieuwe programma van uitgangspunten “het democratisch ideaal van gelijke zeggenschap voor iedereen” uit de jaren zeventig. De samenleving is in de laatste twintig jaar echter radicaal veranderd: een grote groep burgers wordt steeds cynischer over de politiek en maatschappelijke tegenstellingen worden steeds sterker. De praktische voorstellen van GroenLinks op het gebied van democratisering zijn wel veranderd, maar de visie op democratie bleef achter. Dit is de GroenLinkse democratieparadox: de kampioen van vrije meningsvorming en medezeggenschap houdt zelf welhaast dogmatisch vast aan mantra’s over participatie uit de jaren zestig.

In het veelzijdige debat over democratie  kunnen sinds de 18^e eeuw ruwweg twee tradities onderscheiden worden. In de republikeinse democratische traditie staat directe participatie centraal. Typische exponent van deze stroming zijn Rousseau en Spinoza, maar deze traditie heeft haar wortels in de Atheense democratie. Het centrale idee is dat mensen zelf invloed moeten uitoefenen op beslissingen die hen aan gaan. Volkssoevereiniteit is de enige legitieme basis voor besluitvorming. Het volk –in de praktijk de meerderheid van het volk–  heeft het absoluut voor het zeggen. De macht van het volk  wordt niet beperkt door grondwettelijke principes die individuele rechten zouden kunnen beschermen tegen de “tyrannie van de meerderheid”. Volkssoevereiniteit kan op twee manieren worden vormgegeven. Eén manier is om mensen zelf mee te laten beslissen over zaken die hen aangaan. Dat kan door referenda, burgerinitiatieven en inspraakrondes, maar ook door inspraak via ondernemingsraden of medezeggenschap op scholen. Besluitvorming moet zo dicht mogelijk plaats vinden bij de burgers. Zo kunnen burgers direct participeren in het politieke proces: participatiedemocratie. Een andere manier is om burgers directe invloed te geven over de verkiezing hun leiders. Dat kan door burgers te laten stemmen over de verkiezing van burgemeesters, rechters, het staatshoofd of de regeringsleider en door hen meer invloed te geven op de samenstelling van het parlement via voorkeursstemmen of districten. Hierbij staat de vraag centraal wie er moet regeren: personendemocratie. De laatste tien jaar zien we in toenemende mate een verschil tussen rechtse populisten die voorstander zijn van personendemocratie en linkse partijen die het ideaal van de participatiedemocratie voorstaan. Slechts één partij, D66, verenigt de ideeën van de participatiedemocratie en de personendemocratie.

De liberale democratische traditie verzet zich tegen het idee van de absolute volkssoevereiniteit. Liberale democraten als Madison en Popper menen dat de bescherming van individuele vrijheden centraal moet staan in een democratie. Deze traditie heeft haar wortels in de Verlichting. Dat betekent dat de macht van de overheid beperkt moet worden en dat binnen de overheid verschillende organen elkaar via checks and balances in toom moeten houden. Dit kan door een sterke scheiding der machten op het nationale niveau, waarbij het kabinet en het parlement een eigen rol hebben en onafhankelijke rechters wetgeving kunnen toetsten aan de grondwet. Ook een heldere verticale scheiding van bevoegdheden tussen gemeente, provincies en het Rijk kan hier aan bijdragen. De kern van democratie is volgens liberale democraten dat het volk wordt beschermd tegen verkeerde beslissingen of incompetente leiders, met name waar het hun burgerrechten betreft. Daarom moet de macht worden verdeeld: macht vraagt om tegenmacht.

In de praktijk vormt elke visie op democratie een mengeling van republikeinse en liberale argumenten. Binnen een liberaal systeem is namelijk best ruimte voor participatie en de meeste voorstanders van de republikeinse traditie zijn ook voor grondwettelijke bescherming. De vraag is waar je het zwaartepunt legt: bij volkssoevereiniteit of bij checks and balances.

Beide tradities zijn terug te vinden in de verkiezingsprogramma’s van GroenLinks. Van alle verkiezingsprogramma’s van GroenLinks hebben we de concrete voorstellen en de argumentatie op het gebied van democratisering ingedeeld in vier categorieën (liberale democratie, participatiedemocratie, personendemocratie en overig, zoals decentralisatie en efficiëntie). Hier kijken we naar de verhouding tussen argumenten uit de eerste drie categorieën. Er is daarbij een opvallend verschil tussen de overwegingen en de concrete programmapunten (zie figuur 1).Van oudsher is de republikeinse traditie dominant in de programma’s en dan vrijwel uitsluitend in de smaak van de participatiedemocratie. Het aandeel van programmapunten die kunnen worden geschaard onder de noemer ‘participatiedemocratie’ neemt echter af. In 1998 was iets meer dan zeventig procent van de voorstellen gericht op het vergroten van de participatie, in 2010 was dit nog iets meer dan de helft. Als we kijken naar de overwegingen die in de programma’s worden genoemd is echter een ander patroon zichtbaar. Participatiedemocratische overwegingen waren dominant, behalve in de periode 2002-2003. In het manifest van 2003 werd een stevige liberaaldemocratische kritiek op de Fortuynrevolte werd geleverd. In de programma’s van 2006 en 2010 verdwenen deze overwegingen echter weer grotendeels. Ook in de programma’s van uitgangspunten van 1991 en 2009 wordt het ideaal van de participatiedemocratie gehuldigd. Het idee van een personendemocratie is bij GroenLinks vrijwel afwezig: alleen het voorstel om de voorkeursstem zwaarder te laten wegen kan hiertoe gerekend worden.

Er is in de laatste jaren een merkwaardige spagaat ontstaan: de overwegingen zijn gericht op participatiedemocratie, maar tussen de concrete programmapunten zitten nu meer liberaaldemocratische voorstellen dan voorheen. Voorstellen als het verkiezen van de burgemeester door de gemeenteraad of constitutionele toetsing vallen duidelijk binnen de liberaaldemocratische traditie, maar de bijbehorende argumenten spelen een marginale rol in de programma’s. Alleen in 2003 was het programma echt gefundeerd op een liberale democratieopvatting: GroenLinks wees aan de ene kant de achterkamertjespolitiek van Paars af, maar ook de anti-politieke retoriek van de LPF, en stelde voor politieke besluitvorming terug brengen in het parlement. In de periode daarvoor en daarna ligt de actief burgerschap: burgers moeten “meedoen, meepraten en meebeslissen” en moeten “meer directe invloed op de democratische besluitvorming”  krijgen. De clichés over participatie en zeggenschap keren telkens terug bij gebrek aan beter, zo lijkt het.

Steeds meer wordt het programma wat betreft democratische vernieuwing een verzameling losse voorstellen zonder een duidelijke achterliggende visie. Het denken over democratie binnen GroenLinks ontwikkelt zich zichtbaar nauwelijks en sluit niet meer goed aan bij de concrete voorstellen. Deze ontwikkeling wordt ook door Pels  geobserveerd. Resultaat is dat de partij niet meer zo goed weet waarom er dingen moeten veranderen. In het programma van 2010 is dit duidelijk zichtbaar: ongeveer de helft van de voorstellen die gaan over democratische vernieuwing zijn typisch liberaal-democratische voorstellen, maar dit zien we in de overwegingen nauwelijks terug.De hele democratieparagraaf lijkt visieloos. In een programma dat in veel opzichten innovatief en vernieuwend was, was 95% van de voorstellen over democratisering al eerder voorgekomen in een GroenLinks programma, duidelijk meer dan voorheen. Een ander symptoom van het gebrek aan eigen visie is dat het programma nu pleit voor een maatschappelijk debat over de democratie. En zelfs dat is niet nieuw: GroenLinks deed dat in 2002 en 2003.

Het gevolg van de stilstand in het GroenLinkse denken over democratie is dat de hervormingsagenda niet meer goed aansluit op recente maatschappelijke ontwikkelingen. Het alleen maar nastreven van een direct democratische participatiesamenleving biedt in onvoldoende mate oplossingen voor de problemen van vandaag. Participatie alleen leidt in de praktijk namelijk niet snel tot wederzijds begrip en betere besluitvorming, maar eerder tot polarisatie en soms zelfs tot een grotere kloof tussen burger en politiek. Denk aan de situatie in Californië waar burgers via referenda besloten tot belastingverlaging en verhoging van sociale uitgaven, maar vervolgens de gouverneur wegstuurden wegens hoge begrotingstekorten. Juist de liberaaldemocratische traditie biedt een progressief, hervormingsgezind en realistisch perspectief. Deze traditie sluit heel goed aan bij het gedachtegoed van GroenLinks: GroenLinks neemt het traditioneel op voor de burgerrechten, de rechten van minderheden en de belangen van groepen die geen stemrecht hebben, zoals vluchtelingen. En als ideeënpartij loopt zij voor op maatschappelijke ontwikkelingen en de publieke opinie. Daarom zou GroenLinks dus ook consequent bij deze liberaal-democratische stroming moeten scharen. We bieden hier een liberaal-democratisch perspectief op twee belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen.

Allereerst worden burgers cynischer over de politiek. De politiek zou haar beloften niet waar maken en meer gericht zijn op de macht dan op het vertegenwoordigen van de burger. De vraag of deze beweringen allemaal volledig waar zijn, doet niet ter zake. Er bestaat een duidelijke perceptie van een onoverbrugbare kloof, waaraan populistische partijen een deel van hun succes ontlenen. De sterke tegenstelling tussen de coalitiepartijen, die de regering ten koste van alles lijken te willen verdedigen, en oppositiepartijen, die vaak nauwelijks een goed woord over hebben voor het regeringsbeleid draagt hier aan bij. Door de compromissen van het kabinet over te nemen als hun eigen standpunten, lijken coalitiefracties afstand te nemen van hun eigen programma, en door het kabinet als een gesloten front te steunen doen zij af aan de noodzakelijke parlementaire controle. In een parlementair systeem bestaat per definitie een verwevenheid tussen regering en parlement, maar dat zou niet af moeten doen aan de controlerende taak van het parlement. In landen met een minderheidskabinet (Zweden, Denemarken) of een afspiegelingssysteem (Zwitserland) is de relatie tussen regering en parlement niet in beton gegoten. De regering moet immers steeds op zoek naar meerderheden. Dit zorgt ervoor dat partijen onafhankelijker staan van de regering, en dus duidelijker hun eigen standpunt kunnen verwoorden. Het geringe vertrouwen in regering en parlement bij een deel van de bevolking wordt niet weggenomen door die burgers simpelweg overal directe zeggenschap over te geven. De meeste burgers steunen namelijk het systeem van de vertegenwoordigende democratie. Ze willen niet overal over meepraten, maar invloed hebben op punten waar het echt om gaat. Democratisering moet gericht zijn op het versterken van de controle op degene die macht uitoefent. Daarbij past een instrument als het referendum heel goed, als noodrem: een uiterste vorm van controle op de regering en het parlement. Niet vanuit een participatief ideaal dat iedereen overal over mee moet kunnen praten en beslissen, maar vanuit het liberaal-democratische perspectief van macht en tegenmacht.

Ten tweede, is er een groeiende politieke tegenstelling over culturele vraagstukken, zoals de positie van de Islam in Nederland, immigratie en integratie, criminaliteit en terrorisme. Het debat over deze onderwerpen is sterk gepolariseerd en lijkt weinig ruimte te laten voor politieke compromissen. Een groeiende politieke stroming wil de klassieke burgerrechten van de moslims beperken, de juridische positie van vluchtelingen, migranten, allochtonen verslechteren en onze burgerrechten ingrijpend beperken vanwege de dreiging van terrorisme. Gevestigde partijen gaan hier deels in mee. Hier kan tegenwicht aan gegeven worden door de machtenscheiding te versterken. Naast de rol die de Raad van State en de Eerste Kamer hebben in de toetsing van de grondwettelijkheid, zouden (in navolging van het voorstel van Halsema) rechters het recht moeten krijgen wetten op hun grondwettelijkheid te toetsen. Ook binnen het parlement kunnen checks and balances versterkt worden: voorkomen moet worden dat een coalitie die een beperkte meerderheid heeft in de Tweede Kamer het alleenrecht krijgt om te regeren. Een versterking van de Eerste Kamer kan hieraan bijdragen. In de Eerste Kamer worden nu grotendeels de zetten van de Tweede Kamer herhaald, omdat de samenstelling nauwelijks verschilt. Als de Eerste Kamer meer gebruikt maakt van haar rechten en als hierin andere meerderheden gevormd kunnen worden (omdat zij door een ander kiesstelsel is verkozen), dan kan er serieus werk worden gemaakt van het tweekamerstelsel. Burgerrechten, de rechten van minderheden en de belangen van groepen die geen stemrecht hebben moeten beschermd worden, juist als dat niet populair is: dat is de kern van de liberale democratie. 

GroenLinks zou consequent moeten kiezen voor de liberale democratie. Dit sluit goed aan bij de rest van het GroenLinks programma, dat in toenemende mate de nadruk legt op de rechten van burgers en minderheden. Het geeft ook een passend antwoord op politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. Om het groeiende cynisme te keren en te voorkomen dat de polarisatie op culturele thema’s leidt tot een blijvende inbreuk op de rechten van minderheden is een liberale democratie noodzakelijk. Daarom moet GroenLinks politiek niet langer exclusief moet modeleren op een ideaal van volkssoevereiniteit, maar juist op het principe dat macht om tegenmacht vraagt.

Zijn vrijzinnigheid en moralisme te verenigen? Daarover is het debat in GroenLinks weer geopend.  Sinds 2004 speelt
vrijzinnigheid een steeds sterkere rol in de partij. Dat leidde tot een felle
discussie tussen gemeenschapsgeoriënteerde moralisten en vrijzinnige
vernieuwers. Met het nieuwe programma van uitgangspunten, dat benadrukt dat
GroenLinks staat voor een combinatie
van openheid en gemeenschapszin, leek er een compromis gevonden te zijn. Echter
in een nieuwe cyclus van discussie-avonden over “vrijzinnig paternalisme” die
georganiseerd wordt door het Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks en de GroenLinks
Academie, is de discussie weer helemaal terug. De centrale kwestie is dat
GroenLinks aan de ene kant GroenLinks steeds een vrijzinnige liberale partij
is, maar aan de andere kant staat GroenLinks ook voor een groene en sociale
samenleving. Zo’n samenleving vereist dat mensen hun gedrag veranderen. Kan de
politiek mensen aan de ene kant vrij laten en aan de andere kant mensen toch
sturen om de juiste keuzes te maken? Kunnen vrijzinnigheid en moralisme
verenigd worden?

 Bij de eerste
discussie-avond kwamen er twee visies naar voren, hoe vrijzinnigheid en
moralisme verenigd konden worden. Joel Anderson, als filosoof verbonden aan de
Universiteit van Utrecht, gaf een kritische beschouwing over het boek “Nudge”
van de Amerikaanse econoom Thaler en jurist Sunstein. Een Nudge is een
aanpassing van de manier waarop mensen hun keuzes maken. Mensen worden niet
gedwongen het goede te kiezen, maar ze worden daar naar toe te bewogen.
Bijvoorbeeld, in een supermarkt beslissen mensen niet altijd rationeel. De plek
waar een product staat is heel belangrijk voor of het verkocht wordt. Zo worden
producten die op ooghoogte staan meer verkocht dan producten waarvoor je moet
bukken. Verkopers weten dit en zetten producten zo neer dat mensen net meer of
duurdere producten kopen dan ze van plan waren. Thaler en Sunstein stellen voor
om deze irrationaliteit te gebruiken: zet de gezonde producten op ooghoogte
neer en laat mensen bukken voor ongezonde producten. Beleidsmakers kunnen op
meer vlakken de manier waarop mensen kiezen aanpassen. Zo kunnen ze mensen vrij
laten en toch laten kiezen wat beter voor hen is. Anderson was kritisch over
deze benadering. Zijn voornaamste bezwaar was dat Nudges een vorm van
manipulatie zijn die op een ondemocratische manier zouden kunnen worden
ingezet. “Het is het perspectief van de expert die weet wat goed voor mensen
is. Er is echter heel weinig aandacht voor de vraag hoe de experts beteugeld
kunnen worden. Waar ligt de grens tussen Nudges en bemoeizucht? Zolang niet
wordt uitgelegd dat en waarom ze gebruikt worden, zijn Nudges ondemocratisch.”

 Dick Pels,
directeur van het Wetenschappelijk Bureau had een andere, radicalere visie op
het paternalisme.  Hij observeert
in de huidige samenleving “een tendens die individuen ziet als soevereine entiteiten
die recht hebben op hun eigen mening en om zo te handelen als ze zelf willen.
Dat is een groot gevaar voor onze cultuur.“ Tegenover dit doorgeslagen
individualisme is een tegenbeweging noodzakelijk: “een samenleving heeft een
elite nodig die een voorbeeld geeft van goed gedrag. Een politieke partij moet
een normatieve richting aangeven door een idee van het goede leven formuleren
en dat uit te dragen.” De vraag rijst welk idee van het goede leven GroenLinks
heeft. “De kern daarvan is dat mensen het beste uit zich zelf moeten halen, dat
ze een eigen idee van het goede leven kunnen ontwikkelen. Dat betekent  bijvoorbeeld dat mensen geen slaaf zijn
van het consumentisme. Het vereist dat mensen matiging, zelfkritiek en
zelfbeheersing ontwikkelen. Maar ook dat GroenLinks moet optreden waar zware
gemeenschappen de individuele vrijheid van bijvoorbeeld vrouwen of homo’s
schenden. “ Pels verwijst graag naar Jacques de Kadt die pleitte voor
‘socialisme ten behoeve van het individualisme’. Het gaat hier eigenlijk om
‘paternalisme ten behoeve van het individualisme’. In deze zin streeft Pels een
vrijzinnige vorm van het paternalisme na: mensen moeten worden verheven tot het
vrijheidsideaal. En daarvoor mogen “vrij zware paternalistische middelen kunnen
worden ingezet.”

Nudge van Thaler
en Sunstein en ‘paternalisme ten behoeve van het individualisme’ van Pels zijn
allebei vormen van vrijzinnig paternalisme. Beide proberen ze vrijheid en
moralisme te verenigen. Thaler en Sunstein willen mensen vrij te laten en hen
toch te sturen naar een juiste keuze. Zij proberen de kool en de geit te
sparen: tegelijkertijd vrijzinnig en paternalistisch zijn. De relatie die Pels
voorstelt tussen het paternalisme en vrijzinnige politiek is anders.
Paternalisme is noodzakelijk voor het liberalisme. De politiek moet
paternalistisch optreden zodat mensen een vrij leven kunnen leiden. Echter de
vraag die Anderson stelde over Thaler en Sunstein is evenzeer van toepassing op
Pels: Dit is het perspectief van de expert die weet wat goed is. Hoe wordt
deze  beteugeld? En waar ligt de
grens tussen bemoeizucht en libertair paternalisme?

Een kortere versie van dit artikel verscheen ook in het GroenLinks Magazine van Oktober 2010