Italiaanse politiek is in voortdurende verandering. Politici wisselen van partij, partijen vormen samen electorale blokken of fuseren tot nieuwe partijen, partijen breken met hun blokken of groepen splitsen uit hun partijen. Van de partijen, die jarenlang de Italiaanse politiek domineerden, de Christen-democraten en de communisten, is weinig meer over. Begin jaren ’90 is deze verandering ingezet: een corruptieschandaal gecombineerd met het politieke inzicht van Silvio Berlusconi leidden tot een fundamentele verandering van het partijenstelsel. Een belangrijke trend die in alle chaos en voortdurende verandering te zien is dat de links-rechts tegenstelling steeds meer andere politieke tegenstellingen overvleugelt: de Italiaanse partijen groeperen zich in electorale blokken die hun identiteit baseren op hun linkse of rechtse standpunten. Dat maakt het voor partijen die naast sociale ook groene of tolerante idealen hebben erg moeilijk.

In aan loop van de aankomende verkiezingen van begin april heeft het partijenstelsel een grote verandering ondergaan. De alliantie tussen linkse en centrum-linkse partijen die sinds 2006 het land heeft geregeerd, is op gesplitst. De centrum-linkse partijen hebben een gezamelijke partij gevormd: de Democratische Partij, waarin voormalige communisten en linkse Christen-democraten samen werken met sociaal-liberalen en sociaal-democraten. Kleinere partijtjes hebben zich bij deze nieuwe partij aangesloten. De partijen die linkser van het centrum staan, groenen en hard line communisten hebben een electoraal blok gevormd onder de naam Links – De Regenboog. De links-rechts as domineert het politieke systeem sterk: naast de centrum-linkse Democratische partij en de linkse regenboogalliantie zijn er nog twee andere blokken die relevant zijn: de rechtse alliantie van Berlusconi en een nieuwe centrum-rechtse alliantie van voormalig Christen- en sociaal-democraten. Voor partijen die combinaties maken tussen linkse en rechtse standpunten of die andere thema’s benadrukken dan economische is in dit partijenstelsel steeds minder ruimte.

Twee partijen die zich proberen te onttrekken aan de links-rechts as zijn interessant voor mensen die geinteresseerd zijn in groene, sociale en tolerante politiek: de Federatie van Groenen en de Italiaanse Radicalen. De Italiaanse Radicalen zijn liberaal zowel in economische als in morele zin: zij willen minder macht voor de katholieke kerk waar het gaat om de rechten van vrouwen en homo’s maar ook minder macht voor de overheid in de economie. Enerzijds ademt de partij het gevoel van de jaren ’60, van de seksuele revolutie en is zij sterk begaan met ontwikkelingssamenwerking en wereldvrede. Anderzijds staan de Radicalen voor een vrije markt en steunen ze het Amerikaanse buitenlands beleid. Voor een land waarin rechts staat voor economisch liberalisme en moreel conservatisme, is het voor deze partij moeilijk: sluiten zij zich aan bij het centrum-linkse blok dat hun steunt in hun seculiere politiek, of sluiten zij zich aan bij het rechtse blok dat hun steunt in hun marktliberale oplossingen? De partij heeft nu schoorvoetend gekozen voor centrum-links, terwijl ze eerder zich bij Berlusconi hadden aan gesloten.

Als groene partij probeerde de Federatie van Groenen zich eigenlijk te ontrekken aan het klassieke links-rechts schema: zowel linkse als rechtse partijen staan voor de belangen van de industrie. Groene partijen die het opnemen voor het milieu kunnen dus niet links of rechts zijn. Echter in het Italiaanse stelsel van electorale blokken moesten de Groenen kant wel kiezen. Zij sloten pacten met sociaal-democraten, met linkse partijen en nu dus met hard line communisten. Steeds meer wordt de groene boodschap van de partij gemengd met linkse standpunten. Onafhankelijke groene politiek, los van links en rechts was dus niet mogelijk.

In Italie kan je zien wat er gebeurd als de links-rechts tegenstelling de politiek domineert: er is geen ruimte voor partijen die tolerantie of milieu benadrukken. Binnen de verschillende politieke allianties kunnen partijen die linkse en rechtse standpunten mengen moeilijk hun plek vinden.

Dit artikel verscheen ook in de OverDWARS van de lente 2008.

GroenLinks bestaat dit jaar 20 jaar. De partij is ooit opgericht uit vier partijen. De communistische CPN, de links-socialistische PSP, de groen-Christelijke PPR en progressief-Christelijke EVP. Daarnaast waren er onafhankelijken die tot de partij toe traden, waaronder mensen die zich niet bij de PvdA thuis voelden. Een van de opvallende dingen aan de geschiedenis van GroenLinks is dat de oprichtende partijen zich heel snel ophieven, en dat de bloedgroepen de discussies niet beheersten. En toch bleven er mensen actief binnen GroenLinks die uit deze groepen voortkwamen.

Er zijn vijf grote "bloedgroepen", waarvan twee geen echte bloedgroepen zijn, maar wel daarmee te vergelijken zijn.

• Communistische Partij Nederland (CPN: opgericht 1909): de communistische partij die in de jaren '70 en '80 steeds meer een partij werd die zich inzette voor de emancipatie van mensen uit achterstand en achterstelling: het was een partij die zich inzette voor werknemers en uitkeringstrekkers, maar ook voor vrouwen, migranten, homo's en studenten.
• Pacifistisch Socialistische Partij (PSP: opgericht 1957): de links-socialistische partij die zich verzette tegen atoomwapens. De PSP was vanwege haar ondogmatische benadering van linkse politiek een partij die open stond voor dissidenten van alle grote stromingen: progressieve Christenen, vrijzinnige communisten en linkse sociaal-democraten.
• Politieke Partij Radicalen (PPR: opgericht 1968): de progressief-Christelijke partij die in jaren '70 en '80 steeds meer een partij was met een breed groen, post-materialistisch profiel: natuurbescherming, oppositie tegen kernenergie, ontspannen samenleving en democratisering.
• Evangelische Volkspartij (EVP: opgericht 1981): de progressief-Christelijke partij die zich met name in zette tegen kernwapens.
• Partijlozen: al op de eerste GroenLinks lijst stonden onafhankelijken met allerlei orientaties zoals milieubeschermers als Vos en Duyvendak en vakbondsmensen als Rosenmoller en Voortman.
• Partij van de Arbeid (PvdA, opgericht 1946): GroenLinks zag zichzelf als een partij links van de PvdA, als zodanig is zij bijzonder open voor mensen die de PvdA verlaten zoals Halsema en Buitenweg. 

In de figuur hierboven zie je de vijf grote bloedgroepen die er binnen GroenLinks zijn en hun grootte binnen de partijtop: Eerste en Tweede Kamerleden, het Europees Parlement en de partijvoorzitter. De verdeling begint in de periode 1989-1998 gelijkmatig: CPN, PPR en PSP ongeveer evengroot en een stijgend aandeel onafhankelijken. Vanaf dat punt is er duidelijk een splitsing zichtbaar de grote stromingen PSP en onafhankelijk en de kleinere stromingen CPN, PPR en ex-PvdA. In 2010 zijn voor het eerste meer dan de helft van de partijtop niet afkomstig uit een van de oprichters.

• De PSP is door de hele periode een grote stroming geweest. Tussen 1989 en 2009 groeide het aandeel PSP'ers van 30% naar bijna 40%. Met de laatste verkiezingen daalde dit naar 22% effectief betekent dat er vier oud-PSP'ers nog steeds landelijk actief zijn: Judith Sargentini, Ineke van Gent, Tof Thissen en Henk Nijhof. De PSP is de grootste stroming maar ook het minst een bloedgroep, vanwege haar verleden als dissidentenpartij. Nijhof en Vendrik steunden de koers van Halsema, Van Gent was ooit begonnen aan de linkerflank van de fractie maar schreef ook mee aan vrijheid eerlijk delen, Lagendijk bekritiseerde Halsema dat ze niet genoeg had gedaan om in het kabinet te komen, en Leo Platvoet vormt de kern van Kritisch GroenLinks.
• Er zijn mensen die zeggen dat GroenLinks programmatisch het meest op de PPR lijkt: groen, vrijzinnig, parlementair. In personele termen is daar niets van te zien. De landelijk laatste prominent oud-PPR'er was Wim de Boer, die tussen 1991 en 2003 de senaatsfractie leidde. In 1989 was de PPR op de lijst nog een dominante aanwezigheid: van de eerste 10 waren er 3 PPR, waaronder de lijsttrekker.  
• Communistisch is GroenLinks nooit geweest. Toch valt niet te ontkennen dat er altijd prominente CPN'ers zijn geweest. In 1995 vormen voormalige CPN'ers met 32% zelfs de grootste stroming binnen de partijtop. Ze leverden onder anderen prominent kamerleden als Singh Varma, de (enige) Europarlementarier (Nel van Dijk), de partijvoorzitter (Ab Harrewijn). In de jaren daarna is duidelijk te zien dat de CPN meer was dan een arbeiderspartij: ze leveren prominente migranten gezichten als Pormes en Singh Varma, de homo-activist Meijer en betrokken kritische denkers als Laurier en Van der Lans.
• Sinds 1998 groeit het aantal GroenLinksers met een achtergrond in de PvdA sterk. 1998 is geen raar jaar hiervoor: Rosenmoller boekte toen grote winst met zijn oppositie tegen de Paarse PvdA. Halsema en Buitenweg zijn de bekenste ex-sociaal-democraten en zij pakten 2003 en 2004 ook de leiding van hun fracties op zich. 
• De onafhankelijke maken een voortdurende groei door: van minder dan 10% in 1989 (alleen Paul Rosenmoller) naar een relatieve meerderheid in 2001, naar een absolute meerderheid (van 60%) in 2010. Sinds 2003 hebben de voormalige sociaal-democraten en partijlozen een absolute meerderheid.

Er zijn natuurlijk nieuwe bloedgroepen te herkennen. Naast de vrijzinnige en de kritische stroming zijn er ook de maatschappelijke bewegingen waarmee GroenLinks verbonden is:

• Als linkse partij is GroenLinks altijd verbonden geweest met de vakbond. De ontwikkeling van deze stroming is opvallend. De stroming valt van meer dan 15% in 1989 naar 5% in 2006. Sinds 2006 neemt het aantal gestaag toe om in 2010 uit te komen boven de 20%. In een tijd dat GroenLinks door bijvoorbeeld Vrijheid Eerlijk Delen zich verder verwijdert van de vakbond neemt het aantal mensen met een vakbondsachtergrond toe.
• Als groene partij is GroenLinks altijd verbonden geweest met de milieubeweging. Het percentage GroenLinksers met een officiele functie binnen de milieubeweging. neemt sterk toe in de periode 1989-1994. Daarna neemt het percentage gestaag af. Tussen 1998 en 2002 als GroenLinks electoraal op haar hoogtepunt is minder dan 5% van de GroenLinksers afkomstig uit de milieubeweging. Sindsdien is het percentage ongeveer 10%.
• GroenLinks is altijd een partij geweest van emancipatie van migranten. Sinds 1994 neemt het percentage GroenLinksers met een niet-Nederlandse achtergrond gestaag toe: van minder dan 10% in 1994 naar meer dan 25% in 2010, er zit een dip precies in 2002. Tussen 25% van de actieve GroenLinksers zaten drie Marokkanen (en een halve Marokkanen), een Turkse, een Iranier, een Duitse, een Surinamer, een Molukker, een halve Palestijn en een halve Japanse.
• Ook is GroenLinks een partij geweest die zich inzette voor homo's. Het percentage homo's in de landelijke partijtop is altijd vrij beperkt geweest: tussen 1989 en 1994 was het 10%, daarna waren er geen homo's, tussen 1999 en 2006 was het ongeveer 5%, met een kleine uitzonder in 2009 was er weer geen homo.

Naar aanleiding van het twintigjarig bestaan verschijnt het boek Van de Straat naar de Staat. Het boek bekijkt de ontwikkeling van GroenLinks vanuit historisch en politicologisch perspectief. Het GroenLinks Magazine sprak met journalist en historicus Dik Verkuil, die de hoofdstukken over de recente geschiedenis van GroenLinks heeft geschreven.

“Ik heb in 1988 een boekje over de vredesbeweging (De Grote Illusie – red.) geschreven en in 1992 een boek over het CDA (Een Positieve Grondhouding – red.). Daarna ben ik betrokken geraakt bij het schrijven van geschiedenisboeken voor het middelbaar onderwijs. En toen had ik zo iets van: nu ben ik ermee klaar. Ik ga iets doen wat nog leuker vindt, namelijk iets schrijven over politiek en geschiedenis".

Het boek heet "Van de Staat naar de Straat?" In hoeverre heeft GroenLinks in de laatste twintig jaar een ontwikkeling gemaakt van de straat naar de staat?

"De titel is "Van de straat naar de staat met een vraagteken." De partij heeft maar ten dele de ontwikkeling doorgemaakt. GroenLinks is niet  een establishmentpartij geworden zoals de PvdA. Begin jaren '90 zat de partij veel meer in de politiek marge dan nu. GroenLinks orienteert zich nu sterker op het meedoen aan de staatsmacht."

U schetst aan het einde van de historische hoofdstukken een tragisch parallel tussen Halsema en Rosenmöller …

"Die tragische parallel ligt er nogal sterk boven op. Het zijn allebei politici die de wind in de rug hebben gehad. Voor de opkomst van de LPF was het een uitgemaakte zaak dat GroenLinks zou gaan mee regeren. En ook Femke Halsema had de laatste twee jaar de wind in de rug. Ze was een favoriet van de media. Ze heeft GroenLinks geprofileerd als een interessante partij om mee samen te werken. Dat leverde een verkiezingsuitslag op die in de overtuiging van Halsema moest leiden tot regeringsmacht. En wat we nu zien is dat het CDA en de VVD over rechts gaan net als in 2002. De geschiedenis heeft zich herhaald: terwijl GroenLinks aan een opmars bezig is, is er tegelijkertijd een opmars van de rechts populistische krachten die sterker is en die het CDA en de VVD mee zuigt."

Op welke van de voorgangers lijkt GroenLinks het meeste?

"Ideologisch staat de partij ver van de PSP af en ook het communisme van de CPN is niet herkenbaar in de partij. GroenLinks heeft in de plaats van de PPR overgenomen. GroenLinks is nog steeds de milieupartij in de ogen van de kiezer. Ook in het programma en de voorkeur van de leden speelt milieu een grote rol. Ook op sociaal-economisch gebied was de PPR, net als GroenLinks nu, meer libertair. Ze dacht minder vanuit de linkse tradities, waarin de PSP en de CPN stonden. Ze legde minder de nadruk op staatsarrangement. Het socialisme van de PSP en de CPN, het idee dat je de economie zou kunnen plannen of in verre gaande maten zou kunnen sturen bestaat binnen de partij niet meer."

Hoe gaat GroenLinks met haar geschiedenis om?

"Ik heb niet het gevoel dat de partij heel actief is bezig met haar verleden. Je hebt binnen GroenLinks niet het idee dat je vroeger bij de PvdA had 'Voorwaarts en niet vergeten.' GroenLinks is eerder toekomstgericht: 'Zin in de Toekomst'. "

In hoeverre stond de partijtop open voor uw onderzoek?

"Halsema vond ik redelijk loslippig. Ik sprak haar in de derde week van augustus, en toen vertelde zij me dat ze met Hirsch Balin in gesprek was over een kabinet zonder PvdA. Dat zou ik niet gezegd hebben als ik in haar positie was geweest. Ook bevestigde ze dat het streven naar een linkse meerderheid uit de jaren 2005-2006 luchtfietserij was geweest. Ze vertelde zelfs dat ze er nooit in geloofd heeft. Verbazingwekkend. Ik zou daar op zijn minst omheen hebben gedraaid" 

Dit artikel verscheen ook in het GroenLinks Magazine November 2010.

Onze samenleving wordt steeds diverser. Er ontstaan steeds grotere meningsverschillen over welke kant de samenleving op moet. Dat uit zich misschien het best door de recente vorming van een kabinet waarbij "rechts zijn vingers af zou likken" en dat op allerlei "linkse hobby's" bezuinigt. Is het een probleem als er niet een gemeenschappelijke moraal is? Dat is de vraag die centraal stond bij de tweede debatavond van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks en de GroenLinks Academie. De avond stelde het consensus-gerichte denken van Klaas van Egmond tegenover de opvattingen van Dick Pels, die het belang van politieke tegenstellingen daartegenover stelde.

Klaas van Egmond is professor milieukunde aan de Universiteit Utrecht. Daarvoor was hij als directeur van het Milieu- en Natuurplanbureau betrokken bij het onderzoek naar en het beleid over milieu en klimaat. Zijn centrale stelling is dat we als samenleving een gedeelde doelstelling moeten hebben: “dat betekent dat je een visie moet hebben over het goede leven. Zeker nu we de grenzen aan de groei bereikt hebben, moeten we kiezen: voor welke kwaliteit van leven bieden we ruimte?” Van Egmond onderscheidt, twee grote tegenstellingen in waardenorientaties van mensen. Hij ziet een tegenstelling tussen materiele en immateriele waarden, en tussen zelf- en gemeenschapsgerichte waarden. In alle vier de richtingen kan een samenleving doorslaan. In reactie op het ontaarden van het communisme, dat te sterk op de groep gericht was, slaat de huidige samenleving door in het egoisme. In ons huidige economische stelsel "graait" volgens Van Egmond “de invisible hand er op los”. Dat is de reden van de financieel-economische crisis: “er is niets mis met voor je zelf opkomen, maar in overdrijving is het rampzalig.”

Daarom stelt Van Egmond dat “we, als samenleving, op een democratische manier moeten zoeken naar een gedeeld wereldbeeld. Daarbij moeten we ons richten op het politieke midden. Politieke tegenstellingen moeten overbrugd worden." Van Egmond wil voorkomen dat politiek voortdurend heen en weer gaat tussen bijvoorbeeld links en rechts. "Als het respect voor het midden niet meer bestaat dan gaat het mis.”

Daarom pleit Van Egmond tegen meerderheidscoalities. “Meerderheidscoalities versterken de politieke eenzijdigheid.” Hij pleit voor een afspiegelingskabinet waarin alle partijen naar rato van het aantal zetels in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd: “alle energie kan zich richten op het overbruggen van politieke tegenstellingen, want je bent geen energie meer kwijt aan voortdurende discussies over macht..”  Er zijn genoeg voorbeelden van regeringen die zo kunnen werken: “Ze doen het al jaren zo in Zwitserland.” Maar ook in Paars-I werden politieke partijen van links en rechts vertegenwoordigd. Van Egmond: “Paars I was het mooiste kabinet waar ik bij heb gezeten.”

Pels, directeur van het Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks, pleit fel tegen de consensus-gerichte democratie-opvatting van Van Egmond: “de kern van de politiek gaat daarin verloren. Dat is het antagonisme, de onafgebroken vreedzame belangenstrijd.” In de ogen van Pels is zo’n consensueel model van de democratie nooit duurzaam: “De verzoening van wereldbeelden kan nooit duurzaam zijn. In zo’n synthese van verschillende wereldbeelden zit altijd zelf ook weer een eenzijdigheid.” Daarnaast stelt Pels dat “de politiek verdwijnt. Wat ontbreekt is de verbinding met een machtsstrijd, met machtsvorming.” Pels pleit voor “productieve eenzijdigheid. Democratie is er voor gemaakt om verschillen en geschillen te organiseren.” “We moeten politiek niet in het midden gaan zitten: het doel van onze politiek moet zijn om het midden met enige kracht naar links te verplaatsen.”

De vraag is, nu GroenLinks zich tegen de verwachting van velen in de oppositiebankjes vindt uitermate relevant: streven we naar linkse samenwerking als tegenmacht voor het rechtse kabinet is? Of hopen we dat na de samenwerking van rechts, er een kabinet kan komen waarin alle verschillende politieke stromingen vertegenwoordigd zijn?  Van Egmond is daar stellig in: “uiteindelijk”, zo stelt hij, “moeten tegenstellingen overbrugd worden: dat door te vechten op straat of door in het kabinet samen te werken, en die tweede is daarvoor bedoeld.”

Dit artikel verscheen ook in het GroenLinks Magazine November 2010.

De kandidatenlijst van een partij is naast een lijst van kandidaten voor de Tweede Kamer ook een belangrijk campagnemiddel: het laat aan de kiezers zien hoe divers de partij is. Het is een manier voor jonge talenten om zich te profileren. Maar het is ook een manier om kiezers net over de streep te trekken met een kandidaat die hen aanspreekt. GroenLinks koos voor een prominente lijstduwer en een aantal regionale kandidaten aan het eind van de lijst. Heeft dat allemaal zin gehad? Op het eerste gezicht niet. GroenLinks is een van de partijen waar het meest op de lijsttrekker wordt gestemd. 92% van de stemmen op GroenLinks gingen naar de lijsttrekker. Alleen bij de PVV (95%) en bij de SGP (93%) gingen er (relatief) meer stemmen naar de lijsttrekker. Zelfs bij de PvdA waar de campagne sterk gericht was op de persoon Cohen, ging maar 82% van de stemmen naar de lijsttrekker. Bij GroenLinks was de campagne ook sterk gericht op Halsema. Veel stemmen bij de PvdA gingen echter naar de eerste vrouw. Als zo'n groot deel van de stemmen naar de lijsttrekker gaat dan blijft er maar een klein deel van de stemmen over voor de andere kandidaten. In totaal gingen er bij GroenLinks 577.126 stemmen naar Halsema en 50.970 naar de overige kandidaten. Bij GroenLinks, anders dan bij het CDA of D66 zijn er dan ook geen kandidaten met voorkeursstemmen de Kamer in gekomen.  Welke kandidaten, behalve Halsema, zijn dan wel (relatieve) stemmenkannonen?

Er zijn vier belangrijke patronen: zittende Kamerleden krijgen ruim zes keer meer stemmen dan mensen die nog niet in de Kamer zitten. En vrouwelijke kandidaten doen het ook relatief goed: zij krijgen twee keer zoveel stemmen als mannelijke kandidaten. Zo gaan, zelfs als de lijsttrekkker een vrouw is, de meeste voorkeurstemmen naar de tweede vrouw op de lijst: Jolande Sap. Allochtone kandidaten doen het ook goed. Zij halen bijna twee keer zoveel stemmen als autochtone kandidaten. De enige kandidaten buiten de top #10 van GroenLinks die goed scoren (naast lijstduwer Kathalijne Buitenweg), zijn Nadya van Putten, Ahmed Harika en Hayat Barrahmun. Dit zijn ook de enige allochtone kandidaten na plek #10. Opvallend is de afwezigheid op de lijst van een kandidaat met een Turkse afkomst, terwijl kamerkandidaten Albayrak (PvdA), Koser-Kaya (D66) en Karabulut (SP) respectievelijk 129005, 18837 en 10007 stemmen weten binnen te halen. Bijna alle kandidaten kregen (relatief) het meeste steun in die kieskringen waar ze woonden. Deze relatie was zo sterk dat Rik Grashoff meer stemmen kreeg in het kieskring Dordrecht, waar hij woont, dan in de kieskring Rotterdam waar hij tot voor kort wethouder was. 26% van de stemmen die niet op Halsema zijn uitgebracht zijn uitgebracht op een kandidaat in zijn of haar eigen kieskring. I Echter voor de echte regionale lijstduwers gaat dit nog maar om een paar honderd stemmen. Geen van deze kandidaten komt boven de 1000 stemmen uit. Dus hebben speciale regionale lijstduwers zin gehad? Regionale spreiding is belangrijk maar voor GroenLinks-stemmers tellen ook andere factoren, met name geslacht en etniciteit, blijkt uit de patronen. De laaggeplaatste allochtone kandidaten haalden veel meer stemmen op dan de speciale regionale lijstduwers. Maar al die voorkeursstemmen helpen slecht een beetje, de stemmen vallen in het niet in vergelijking met de stemmen die zijn uitgebracht op de lijsttrekker. 

Dit artikel is ook verschenen in het GroenLinks Magazine van Juni/Augustus 2010.

Weinig politieke systemen lijken zo veel op Nederland als Finland: een verdeeld electoraat, veel politieke tegenstellingen en heel veel ongeveer even grote  partijen. Er is een belangrijk verschil: de Groenen regeren al sinds 1995 regelmatig mee in verschillende coalitiekabinetten. Wat hebben de Finse Groenen dat GroenLinks mist?

De huidige regeringspartners van de Groene Liga zijn de Nationaal Conservatieve  Partij, een pro-Europese centrumrechtse partij en twee min-of-meer liberale partijen: de Centrumpartij, een voormalige boerenpartij met Euroskeptische en groene neigingen en een centrum-rechts economisch profiel. En de Zweedse Volkspartij, een pragmatische partij die het traditioneel opneemt voor de Zweedse minderheid. Deze partij heeft een sterk progressief, multicultureel profiel. Naast deze twee centrum-rechtse partijen zijn er nog twee kleinere rechtse partijen in het Finse parlement: de orthodox Christelijke Christen-Democraten en de rechts populistische Ware Finnen.

Op links zijn er nog twee grote krachten: de sociaal-democratische SDP en de de Linkse Alliantie. De SDP is een brede centrum-linkse sociaal-democratische partij van Scandinavische signatuur. De Linkse Alliantie is een radicaal, linkse, Euroskeptische partij, die voortkomt uit de communistische partij die lange tijd nauwe banden onderhield met de Sovjetunie. Nog steeds is deze partij in haar retoriek radicaal links, maar zelfs deze partij heeft regeringsverantwoordelijkheid gedragen.

De Groene Liga is een gematigde Groene partij. Sinds 1995 neemt ze dus regelmatig deel aan brede regeringscoalities. Sinds 2007 zit zij in een centrum-rechts kabinet met conservatieven en liberalen. Programmatisch is de Groene Liga echter een typische West-Europese Groene partij: vooruitstrevend groen, centrum-links op sociaal-economische vraagstukken, pro-Europees en voorstanders voor een open samenleving. Net als GroenLinks combineert de Liga dus een groen, sociaal en tolerant programma met pragmatisme en realisme.

Er zijn veel gelijkenissen tussen Nederland en Finland: een groot aantal ongeveer even grote partijen, die in wisselende coalities met elkaar samen werken. Zelfs de individuele partijen lijken op elkaar: naast Groenen (Groene Liga/GroenLinks) zijn er socialisten (Linkse Alliantie/SP), sociaal-democraten (SDP/PvdA), conservatieven (Nationaal-Conservatieve Partij/CDA), orthodoxe Christenen (Christen-Democraten/CU en SGP), rechtse populisten (Ware Finnen/PVV) en liberalen van verschillende snit (Centrumpartij en Zweedse Volkspartij/D66 en VVD). Echter terwijl GroenLinks al sinds 1989 roept dat zij klaar is om te regeren heeft de Groene Liga er al 10 jaar regeringsverantwoordelijkheid op zitten met succes. Wat de Groene Liga wel en wat GroenLinks mist?

Er zijn twee structurele oorzaken die dit verschil kunnen verklaren: alhoewel er in Finland dus twee liberale partijen zijn lijken deze allebei meer op D66 dan op de VVD. Op economische vraagstukken zijn deze partijen centrum-rechts, maar op andere onderwerpen (milieu, culturele openheid) zijn deze partijen juist links. Dus is het gemakkelijker voor een progressieve Groene partij om met deze liberalen samen te werken, dan dat het voor GroenLinks is om samen te werken met een rechtse partij als de VVD. Daarnaast is er geen grote dreiging van extreem-rechts in Finland. De Ware Finnen komen bij de verkiezingen niet boven de 10% uit. Terwijl de Groenen bij de laatste Europese verkiezingen in Finland op ruim 12% stonden. Zonder rechtse dreiging kunnen de Finse centrum-rechtse partijen meer op links leunen dan dat zij naar rechts hoeven te kijken. Deze twee factoren zorgen ervoor dat rechts in Finland een stuk progressiever is dan in Nederland. Helaas voor GroenLinks laten deze factoren zich lastig exporteren.

Dit artikel verscheen ook in de OverDWARS lente 2010.

Harry Mulisch is overleden. Ik heb het werk van Mulisch en in het bijzonder zijn "magnum opus" De Ontdekking van de Hemel altijd zeer indrukwekkend gevonden. In het eerste deel van De Ontdekking van de Hemel vertelt Mulisch het verhaal van zijn eigen leven tijdens de jaren '60 en '70 en in het bijzonder zijn vriendschap met Jan-Hein Donner, het zwarte schaap uit de familie van minister Donner.

Deze karakters heten in het boek Onno en Max. Max, gebaseerd op Mulisch zelf, is een erotomane sterrenkundige met een verwrongen Duits-Joodse achtergrond. Onno, gebaseerd op schaker en publicist Jan Hein Donner , is een eigenzinnige taalkundige, uit een protestantse politieke familie, die voor de PvdA de politiek in gaat. Zij sluiten aan het begin van het boek een innige, intellectuele vriendschap. In levendige gesprekken in Amsterdam, Leiden en Cuba bespreken ze wetenschap, geschiedenis, politiek, geloof en filosofie. In dit fragment uit de verfilming (met een prachtige rol voor Stephen Fry) kan je daar iets van zien. De gesprekken zijn gevuld met theorieeen over de wereld, prachtige kleine beschouwingen van ontwikkelingen om hen heen, maar ook de ironisch-arrogante humor van met name Onno.

"Maar hun onafgebroken stroom theorieen, grappen, beschouwingen en anekdoten vormde niet hun eigenlijke gesprek: dat vond daaronder plaats, zonder woorden, en het ging over henzelf."

De vriendschap die Mulisch beschrijft tussen Onno en Max heeft op mij, toen ik De Ontdekking van de Hemel als vijftienjarige las, een ongelofelijk indruk gemaakt. Een intellectuele verbondenheid tussen twee mannen, die samen over alle mogelijke onderwerpen diepzinnige gesprekken hebben, die geestelijk in en in met elkaar verbonden zijn. In mij is altijd het idee gebleven dat zulke verbondenheid echte vriendschap is, dat dat is wat het leven rijk en zinvol maakt.

"Aangezien [Siamese tweelingen] aan de borst waren samengegroeid heetten zij in de medische terminologie een thoracopagus, – waarop Onno meteen wist dat zijzelf dan, aangezien zij met de inborst aan elkaar waren gegroeid, een mentopagus waren."

De Ontdekking van de Hemel is bijzonder mooi geconstrueerde fictie. Max en Onno zijn namelijk allebei pionnen in het hemelschaakspel. Hun relatie is zorgvuldig opgebouwd door God/Mulisch. Maar dat betekent niet dat het geen werkelijkheid kan worden. Zoals Mulisch zelf zei vanwege de rol die de oorlog in zijn leven had gespeeld, "Ik ben de oorlog.", zou ik zelf, met Mulisch zo kenmerkende ironische zelfoverschattig, kunnen zeggen: "Ik leef De Ontdekking van de Hemel."