Terwijl rechts zich toch lijkt te kunnen verenigen rond hun meerderheid van 76 (78?) zetels is bij links een ware familieruzie uitgebroken: de centrale vraag daarbij is, moet links samenwerken.

De PvdA in haar gelekte oppositiestrategie zegt "Ja", zolang zij maar de leiding kunnen nemen. Tussen het links-liberalisme van D66 en GroenLinks en het dogmatische socialisme van de SP staat de PvdA die als spil zou kunnen opereren in het wisselende oppositiefront. De PvdA wil samen optrekken en niet de onderlinge confrontatie zoeken met de dogmatisten en overbodige links-liberale pragmatici. Er zit dus een zeker opportunisme in: de PvdA maakt zichzelf de noodzakelijke kracht van links, die D66 en de SP kan samenbrengen. Alleen door een machtsspel te spelen kan de sociaal-democratie zich relevant maken. Het zijn niet haar standpunten die haar aantrekkelijk moeten maken, maar haar middenpositie.

DWARSvoorzitster Eline van Nistelrooij verwerpt linkse samenwerking hardgrondig in haar artikel in de Volkskrant. Ze benadrukt dat GroenLinks vroeger "trekjes" vertoonde van de SP, en dat Kritisch GroenLinks, "een handjevol" "verzuurd[e]" conservatieven dat in stand wil houden. Maar dat GroenLinks daar gelukkig nu van genezen is en nu streeft naar hervorming na van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid, pro-Europees is en niet bang is om verantwoordelijkheid te nemen. Dat het juist Leo Platvoet was die in het verleden kritisch was over de keuze van GroenLinks om niet deel te nemen aan de onderhandelingen met het CDA en de PvdA lijkt Van Nistelrooij vergeten.Als klap op de vuurpeil, roept de voorzitster van de GroenLinkse Jongeren op om samen te werken met rechts, niet omdat dat wiskundig noodzakelijk is of omdat een kabinet een brede basis nodig heeft, maar omdat alleen de samenwerking van linkse en rechtse hervormingspartijen de grote problemen kan op lossen. Zijn toont zich een echte links-liberale pragmatica.

ROODvoorzitter Leon Botter neemt het op tegen Van Nistelrooij op JOOP.nl: links moet de onderlinge verschillen niet benadrukken en in plaats daarvan net als rechts samenwerken. Hij verwijt de PvdA en GroenLinks tunnelvisie. Zij moeten Paars+, een kabinet met rechts, opgeven en in plaats daarvan kiezen voor linkse samenwerking. Linkse samenwerking dat zou goed zijn voor Nederland, voor de wereld. Dat die linkse samenwerking maximaal 72 zetels zou hebben lijkt Botter weinig te deren. In het verleden had de SP van Botter nog het realisme te willen samenwerken met het CDA. De SP zag onterecht niet dat Maxime Verhagen de gangmaker van ultrarechts is. Nog altijd is het CDA de vertegenwoordiger van het rauwe kapitalisme dat sinds de jaren tachtig (sinds de kabinetten van Lubbers) welig tiert in Nederland. Van dat neo-liberalisme wil de SP toch af zou je zeggen. Dus is het CDA ook geen optie voor hen. Maar is terug trekken op een links eiland wel een goed plan? Hoe dan ook Botter toont zich een echte socialistische dogmaticus, vol idealen maar met weinig realisme.

Dus is er een weg tussen de orientatie van GroenLinks op het liberalisme? De obsessie van de SP met een links blok? En het zelfzuchtige opportunisme van de PvdA? Is een links front een oplossing? Of moeten we juist de verschillen tussen links en rechts overbruggen, omdat de verschillen binnen links even groot zijn als daarbuiten?

Ten eerste, we lijken te vergeten dat het gaat om een minderheidskabinet. En dat biedt volgens mij kansen voor progressieve partijen. De antagonistische links/rechts dynamiek die de PvdA en de SP verkiezen, zorgt ervoor dat we Nederland ten minste vier jaar overgeven aan rechts: aan het inperken van burgerrechten en het uitbreiden van ongelijkheid. In plaats daarvan zouden een aantal hervormingsgezinde partijen een alternatieve agenda moeten formuleren voor de VVD en het CDA, om hen te overtuigen te investeren in duurzaamheid en sociaal te hervormen. One catches more flies with honey than with vinegar. 

Ten tweede, electoraal biedt een links blok zowel kansen als gevaren: er zijn 4 partijen op rechts. En zes partijen op links. De gemiddelde linkse partij heeft 12 zetels. De gemiddelde rechtse partij heeft bijna 20 zetels. Zolang het spel bij de verkiezingen "wie wordt de grootste?" is, zou het zinnig zijn om het aantal linkse partijen te verkleinen. Aan de andere kant: het moment waarop links serieus een meerderheid kon krijgen was het moment waarop de partijen breed gespreid stonden: het was in 1998 toen de PvdA een middenkoers voer, en in 2006 toen de partijen waren verspreid van Christelijk-sociale CU via progressief-liberale PvdA, tot de populistisch linkse SP. Dat waren de momenten waarop er een linkse meerderheid was. Buiten die tijd was er in Nederland min-of-meer een permanente rechtse meerderheid. Een echt links blok, een Progressieve Volkspartij, zou geen meerderheid kunnen halen.

En dan ten slotte: de steeds sterkere links/rechts dynamiek in het Nederlandse parlement past niet binnen de klassieke spelregels van de Nederlandse politiek: hierin staat breed gedragen consensus centraal, samenwerking, polderen, het eerlijk verdelen van macht, respect voor het neutrale staatshoofd en boven al het respect voor minderheden. Het principe is dat een meerderheid van 76 zetels niet genoeg is, maar dat een brede coalitie gesmeed moet worden. De keuze om nu een links blok te vormen in de hoop dat deze een rechts blok kan opvolgen in 2015 is niet alleen gebaseerd op onjuiste electorale wiskunde of op slechte politiek voor de korte termijn, maar het gaat ook uit een een politiek van "Winner takes all", van polarisatie en van het uitsluiten van minderheden. En dat maakt het volgens mij alles behalve links.

Sommige relaties zijn eigenlijk te mooi om te beschrijven. Zo vroeg ik me af of er een relatie was tussen de grootte van smaldeel van eeb partij in het kabinet en in de Tweede Kamer. Intuitief zou je zeggen dat een partij die meer zetels heeft ook meer ministerposten mag eisen, maar is dat direct evenredig aan de vertegenwoordiging in de Tweede Kamer of zou er meer aan de hand zijn?

De relatie is te zien in het figuur hierboven. Ik heb weinig relaties gezien die zo prachtig lineair zijn: het lijkt er op dat het percentage ministers dat een partij heeft van alle ministers met een partijband direct evenredig is aan het percentage kamerleden dat een partij heeft van alle coalitiepartijen. Dit betreft alle kabinetten tussen 1918 en 2006. De relatie is krachtig, positief, significant en verklaart ruim 89% van alle variantie. In de sociale wetenschappen geldt zo'n sterke relatie als verdacht.

De kleuren staan voor de verschillende partijen (zwart voor RKSP/KVP/CDA, rood voor SDAP/PvdA, groen voor ARP, grijs voor CHU, roze voor VDB/D66, blauw voor LSP/VVD en lichtblauw voor alle kleintjes). Dat laat zien dat er geen partijen zijn die sterk afwijken van dit patroon. 

We kunnen dus vrij precies kunnen voorspellen welk percentage van de ministersposten een partij kan krijgen. In Paars+ zouden de partijen 38,7% (VVD), 37,4% (PvdA) en 2 maal 11,6% van de ministers leveren (D66 en GL). [Telt op naar 99,3%]. In een Roti+ coalitie zouden partijen 41,3% (VVD), 26,2% (CDA) en 2 maal 12,4% (D66 en GroenLinks) en 5,5% (CU) van de ministers leveren. [Telt op naar 97,8%]. Als we de voorspelling uit zouden mogen extrapoleren naar het PVC-variant zou de VVD 62,2% en het CDA 39,7% van de ministers krijgen [Telt op naar 101,9%].

Dat er een bijna perfect lineaire correlatie is tussen de grootte van het smaldeel ministers en kamerleden, duidt er op dat kleinere partijen niet structureel oververtegenwoordigd worden: dat is meer ministers krijgen dan dat ze "recht" op hebben. Of dat er natuurlijke grens zit aan hoeveel ministers een grote partij krijgt. Het lijkt perfect evenredig. Mooi, maar ook een beetje saai.

[UPDATE:] Ik heb nog even gekeken naar Tom Louwerse's suggestie: of het uitmaakt of een partij de minister-president levert. Op zich is er een positieve correlatie tussen het aantal ministers dat een partij levert en of ze de premier levert (maar die lijkt me "spurious": grotere fracties leveren meer ministers en de premier). Als je hiervoor controleert dan is het effect van het leveren van de premier zwak, negatief en insignificant: over de gehele periode moeten de premierspartijen daar iets voor inleveren, maar niet een "significante" hoeveelheid.

Ik luister graag naar Philosophy Bites, een heel interessante podcast met interview met zeer prominente filosofen over allerlei filosofische onderwerpen. Vaak bieden de interviews interessante inzichten, mooie samenvattingen of heldere betogen.

Maar soms gaat het ook mis, dan zit er een filosoof die gewoon onzin beweert. Een geval daarvan is dit interview met Jeff McMahan, over het eten van vlees. McMahan en ik zijn het over een aantal dingen eens, zoals dat het eten van vlees moreel niet te rechtvaardigen is, maar daar houdt het ook wel zo'n beetje op.

McMahan is, alhoewel hij dat aan het einde van het interview ontkent, een echte utilist. Zijn redenering is gebaseerd op een afweging tussen geluk en leed van dieren en mensen: hoe groot is het geluk dat mensen krijgen van het eten van dieren? En welk leed van dieren staat daar tegenover? En hoeveel geluk hebben we voorkomen door die dieren om te brengen? In preciezere termen als het extra geluk dat wij krijgen van het eten van het dier (in plaats van het eten van een vleesvervanger) groter is dan het leed van het dier omdat het geslacht werd plus het niet gerealiseerde potentiele geluk van het dier als het zou door leven, dan mogen we het dier eten.

Deze redenering is denk ik, in grote mate, pervers. Dieren in de bio-industrie zijn verschrikkelijk ongelukkig. Als we ze dood maken dan betekent dat het voorkomen van toekomstig leed. Iedereen die zou beweren dat alhoewel die dieren lijden dit beter is dan dood zijn, moeten echt op passen: maximalisatie van geluk zou dan betekenen dat het juist zou zijn om heel veel dieren in de bio-industrie te maken: met minimale kosten extra geluk. Als we, zoals McMahan verdedigt (geheel tegen zijn theorie in overigens), vrij levende vissen dood zouden mogen maken om dat op te eten dan voorkomen we juist toekomstig geluk: deze dieren zijn juist heel gelukkig. In die zin zou een utilist er voor moeten kiezen om bio-industrie vlees te eten boven vlees uit de biologische landbouw of de jacht: het potentiele geluk dat voorkomen wordt is veel kleiner.

McMahan maakt een onderscheid tussen verschillende dieren en de mate waarin zij "moreel relevant" zijn, dat is opgegeten mogen worden. Mensen zijn moreel relevanter dan zoogdieren, die weer relevanter zijn dan vissen en garnalen. De morele relevantie van wezens is volgens McMahan gebaseerd op hun vermogen om gelukkig te zijn, waardevolle ervaring te hebben en te kunnen lijden. Hiermee komt McMahan bij een typisch probleem van het utilisme. We weten niet of iemand anders gelukkig(er) is: we kunnen niet in zijn of haar hoofd kijken. Geluksniveau's zijn "incommensurabel": niet te vergelijken tussen mensen en al zeker niet tussen verschillende dierensoorten door. Alles wat hij hier doet is speculatie, over wat er bij mensen en dieren intern gebeurd.

Wat ik daarnaast mis van een complete utilitische overweging, maar dat kan McMahan met zijn ambigue utilisme misschien niet aangerekend worden, is een argument vanuit de ecologische gevolgen van de veeteelt en de visserij: overbevissing, de kap van bos voor landbouwgrond, de voedselcrisis. Allemaal het gevolg van de (over)consumptie van vlees. Op de lange termijn is het eten van vlees gewoon niet vol te houden. We putten de planeet uit, en brengen zo mensen en dieren in gevaar. Denk maar eens na over het potentiele geluk van mensen en dieren dat op die manier geschaad wordt door vleesconsumptie.

Een editorial in de Franse linkse kwaliteitskrant Le Monde over de Nederlandse politieke situatie en de hele journalistieke wereld wil kunnen laten zien dat ze Frans kunnen lezen (de Trouw, PowNed, JOOP, De Volkskrant). Le Monde stelt dat Nederland (en Belgie) aan populisme leiden: in Nederland hebben de grote partijen het laten gebeuren dat de islamofobe, anti-Europese, egoistische partij van Wilders is uitgegroeid tot een grote macht en nu waren zij gedwongen om met hem te onderhandelen. Wat uiteraard gedoemd was te falen.

Ik denk niet dat het populisme het probleem is dat deze formatie zo moeilijk maakt. De reden daarvoor is volgens mij het onvermogen van de grote, gevestigde partijen om met elkaar samen te werken. De formatie over Paars+ faalde op de onwil van de VVD om samen te werken met de PvdA. De PVC formatie loopt nu spaak op de instabiliteit van het CDA. De laatste serieuze mogelijkheid (een middencoalitie) is uitgesloten door de PvdA.

De vraag is waarom de grote partijen er niet uit kunnen komen. Waarom ze niet in staat zijn om een compromis te sluiten. Dan wel over een linkervariant, een rechtervariant of een centrumvariant. De rek en veerkracht lijkt uit de consensusdemocratie verdwenen te zijn. De regeringspartijen durven geen verantwoordelijkheid meer te nemen.

De reden daarvoor is, denk ik, zulke stukjes als uit Le Monde: de gevestige partijen maken zich grotere zorgen over de opkomst van populistische partijen, de centrumpartijen zijn bang kiezers kwijt te raken aan opkomende extremistische flankpartijen. De VVD wilde niet met de PvdA, D66 en GL omdat ze verwachtte dat zij zonder de PVV bij de volgende verkiezingen een zware afstraffing zou krijgen. De PvdA wil niet zonder D66 en GL onderhandelen over een centrum-variant want zij realiseert zich maar al te goed dat er dan weinig van de partij zou overblijven in 2015.

De positie van het CDA laat het duidelijkst zien dat de gevestigde partijen het steeds moeilijker hebben: na dat ze vrij plosteling de verkiezingen hadden verloren, koos de partij eerst, tegen haar eerste natuur in, voor de oppositie, maar in een tweede formatieronde neigde ze toch voor de macht. Echter toen bleek dat de partij volslagen verdeeld was tussen een rechter- en een centrumlinkse flank. Tussen het denken van “Bouwer & Benoemer” Terpstra en de rechtse neigingen van Verhagen. De partij heeft niet een antwoord op de opkomst van het rechtse populisme. 

De grote, gevestigde, centrunpartijen lijken op konijnen op een snelweg die de truck van het populisme zien aan komen. En ze kunnen maar weinig doen: ze staren in de grote lichten van de truck en zijn ze verstijfd van angst, en dankzij Le Monde, verstijfd van schuldgevoel, en laten ze zich maar al te gemakkelijk aanrijden.

Een tijdje geleden introduceerde ik het GroenLinks Prisma, een manier om de visie van GroenLinks op een bepaald onderwerp te onderzoeken en te explicieteren. Na democratie en milieu & gezondheid, nu cultuur. Een onderwerp dat voor GroenLinks'ers (heel) belangrijk is, maar waar er eigenlijk geen visie op is.

• Rood: de rode visie wil dat iedereen deel kan nemen aan kunst: dat kan als amateur-kunstenaar maar ook als kunstconsument zodat mensen zelf na het werk zich kunnen ontplooien en ontspannen. Kunst is in de eerste plaats mooi, iets waarvan je geniet. Kunstonderwijs moet mensen enthousiast maken voor kunst. Kunstinstellingen moeten toegankelijk zijn voor iedereen, onder andere door het gratis te maken (voor bepaalde groepen). Brede populaire cultuur verdient ook steun van de overheid. Kunst is een sociaal onderwerp dat met name verbonden is met sport en andere vormen van recreatie.
• Blauw: de blauwe visie stelt dat kunst vrij moet zijn: kunst is een belangrijk onderdeel van vrije, open samenleving. Dat betekent dat de overheid zich bescheiden op moet stellen: alleen als de samenleving zelf te kort schiet dan moet de overheid bijspringen. Daarnaast moet de overheid de  vrijheid van meningsuiting van kunstenaars beschermen. Dat betekent dat topcultuur met hoge kwaliteit die niet zo populair is (bijvoorbeeld opera) gefinancieerd moet worden en dat jonge kunstenaars die experimenteren en vernieuwen, steun verdienen.
• Groen: in de groene visie moet kunst mensen aan het denken zetten. Kunst moet maatschappelijke vernieuwing ondersteunen: dat kan door de samenleving kritisch te analyseren of door constructief, creatief en innovatief nieuwe ideeen aan te dragen. Toegepaste kunst, design, probeert nieuwe duurzame producten te ontwikkelen en haalt haar inspiratie vaak uit de natuur. Maar het hoeft niet alleen over milieu te gaan. Veel kunstenaars willen graag bijdragen aan een eerlijkere samenleving: maar dat kan gaan over het ontstaan van de massa-samenleving, de plek van vrouwen of over globalisering. Aan allerlei debatten kunnen kunstenaars waardevolle bijdragen leveren

De Groene, Blauwe en Rode visie staan niet tegenover elkaar, op punten zijn er synthese en op andere punten tegenstellingen. Zowel in de Rode en de Groene visie is kunst expliciet gericht op een betere samenleving, door mensen aan het denken te zetten of door mensen te laten ontspannen. Zowel in de Groene en Blauwe visie staan innovatie en vernieuwing centraal, danwel gericht op maatschappelijke vernieuwing (Groen) ofwel op het vernieuwen zelf (Blauw). Maar met name tussen de Rode en de Blauwe visie zijn er sterke tegenstellingen: moet de overheid populaire cultuur ondersteunen of juist topkunst?

Een pseudonieme reactie op mijn weblog over de (afwezigheid van) Amerikaanse geschiedenis heeft me aan het denken gezet. Mijn stukje over Amerika heeft denk op twee punten mensen op het verkeerde been gezet. Ten eerste mist het stukje een rigoreuze definitie van geschiedenis en ten tweede lijkt te impliceren dat het door mij gestelde afwezigheid van Amerikaanse geschiedenis negatief zou zijn.

Ten eerste, zonder definitie kan ik met gemak alles wat misschien geschiedenis zou kunnen zijn met een snel argument weg zetten. Zo wees de reactie mij erop dat ik de Indiaanse geschiedenis niet had genoemd, waar ik overigens in het Museum for the American Indian wel kennis van had genomen. Ik zou kunnen stellen dat dat dit geen Amerikaanse geschiedenis is, maar geschiedenis van andere volken die op het zelfde grondgebied hebben geleefd.

Het heeft denk ik geen zin om een precieze definitie van geschiedenis op te zetten. Het centrale punt van het stuk gaat namelijk niet over het al dan niet bestaan van geschiedenis, maar over hoe Amerikanen met hun verleden om gaan. Amerikanen gaan op een heel andere manier om het verleden om, dan bijvoorbeeld Nederlanders. Er zijn in Amerika geen (of nauwelijks) afgesloten hoofdstukken. In alle vraagstukken is er een lijn tussen het verleden het heden. De grote vraagstukken die speelden in de 19e  eeuw (migratie, grootte van de federale overheid, de relaties tussen zwarten en blanken) blijven allemaal actueel. Historische documenten als de Declaration of Independence zouden in Nederland allang al weg gestopt zijn in een archief (waar is de Acte van Verlatinghe overigens?). In Amerika blijft dit document een actuele rol spelen in politieke discussies. De vraagstukken die in Nederland in de 19e eeuw speelden (relatie tussen Koning en parlement, tussen protestanten en katholieken, de kolonisatie van Indonesie) zijn allemaal grotendeels afgesloten hoofdstukken.

Ik heb nog nooit een land gezien als Amerika, waarin verleden zo sterk aanwezig is, dat je kan stellen dat het nog geen geschiedenis geworden is. Dat is in mijn ogen niet iets negatiefs of slechts, maar iets wat te bewonderen waard is. Een discussie over migratie heeft in Nederland weinig historisch besef. In Amerika richt die discussie zich nu op het veertiende amendement van de grondwet, en zelfs in programma's als de Daily Show wordt er verwezen naar historische parlementaire debatten uit de 19e eeuw, over dat amendement. In Amerika leeft het verleden: omdat het politieke stelsel geen grote schokken heeft gehad, maar eigenlijk continu heeft gefunctioneerd sinds 1789. Amerikaanse presidenten staan in de schaduw van  Lincoln en Washington. En omdat het als civic nationalist staat voortdurend nieuwe groepen toe laat en deze vormt in de politieke idealen van hun founders. Amerikaanse musea over Afro-Amerikaanse geschiedenis, de Amerikaanse Indiaan, en over de Grondwet herinneren daaraan. Dat is volgens mij iets wat prijzenswaardig is.

Ik ben daarom ook een stuk positiever over het idee van Nationaal Historisch Museum dan ik zeg 3 jaar geleden was. Dit zou volgens mij een prachtige manier kunnen zijn om na te denken over onze eigen geschiedenis, niet als iets dat afgelopen is, maar iets dat onze samenleving heeft gevormd en blijft vormen. Een plek waar we vorm kunnen geven aan onze eigen Nederlandse identiteit: als een land waar democratie gelijdelijk is ontstaan omdat elites zich pragmatisch en flexibel opstelde; als een land dat gebaseerd is op de notie van godsdienstvrijheid en waar dat hand in hand kon gaan met vrijheid van meningsuiting. En als land dat altijd als een veilige haven heeft gediend voor vrijdenkers, dissidenten en politieke vluchtelingen. Die aspecten van onze geschiedenis moeten we nu, zeker nu, in het oog houden.